افزایش قیمت پلاستیک، آلومینیوم، مقوا و سایر مواد اولیه بستهبندی، هزینه پنهانی را به غذای بیرونبر اضافه کرده است؛ هزینهای که امروز از پیتزافروشیها تا کبابیها را درگیر کرده و فعالان صنعت بستهبندی نسبت به تداوم فشارها هشدار میدهند.
مهدی خاکی فیروز: وقتی مشتری یک پیتزای خانواده یا یک پرس چلوکباب بیرونبر سفارش میدهد، ذهنش معمولاً درگیر قیمت غذاست. کمتر کسی به جعبه مقوایی پیتزا، ظرف آلومینیومی کباب، لیوان کاغذی نوشابه یا پاکتی که سفارش در آن قرار گرفته فکر میکند. اما در پشت صحنه صنعت غذا، همین اقلام به یکی از عوامل مهم افزایش هزینهها تبدیل شدهاند. تا جایی که برخی رستورانداران میگویند بستهبندی دیگر یک هزینه فرعی نیست و به بخشی از معادله اصلی قیمتگذاری تبدیل شده است.
رشد مصرف غذاهای بیرونبر در سالهای اخیر باعث شده صنعت بستهبندی مواد غذایی نیز رونق بگیرد. از جعبههای پیتزا گرفته تا ظروف کاغذی، لیوانهای یکبارمصرف، پاکتهای حمل غذا و انواع بستهبندیهای اختصاصی، همگی بخشی از زنجیرهای هستند که هر روز میلیونها سفارش غذایی را به دست مشتریان میرسانند.با این حال رونق بازار به معنای آسودگی تولیدکنندگان نیست. افزایش قیمت مواد اولیه، نوسان نرخ ارز، دشواری تامین کاغذ و مقوا و فشار مشتریان برای کنترل قیمتها، شرایطی پیچیده برای فعالان این صنعت ایجاد کرده است.
غذایی که بدون بستهبندی معنا ندارد
تا چند سال پیش بسیاری از رستورانها هزینه بستهبندی را چندان جدی نمیگرفتند. قیمت جعبه پیتزا یا لیوان کاغذی سهم اندکی از هزینه نهایی را تشکیل میداد. امروز اما وضعیت متفاوت است.برآوردهای فعالان بازار نشان میدهد بستهبندی یک سفارش معمولی پیتزا شامل جعبه، ظروف سس، دستمال، پاکت حمل و سایر اقلام جانبی میتواند بین هشت تا پانزده هزار تومان هزینه داشته باشد. در مورد غذاهای سنتی و کبابی، به دلیل استفاده از ظروف آلومینیومی و بستهبندیهای مقاومتر، این رقم حتی به بیست تا سی هزار تومان نیز میرسد.همین تغییر باعث شده رستورانها با دقت بیشتری به نوع بستهبندی مورد استفاده نگاه کنند. بسیاری از آنها به دنبال کاهش هزینهها هستند؛ موضوعی که مستقیماً بر تولیدکنندگان بستهبندی اثر گذاشته است.
تقاضا کم نشده، سلیقه بازار عوض شده است
حسین توکلیان کارشناس و فعال صنعت بستهبندی، معتقد است برخلاف برخی نگرانیها، تقاضا در این بازار کاهش محسوسی نخواهد داشت.او به هفتصبح میگوید: «صنایع غذایی، دارویی و کالاهای مصرفی همچنان فعال هستند و همین موضوع باعث میشود نیاز به بستهبندی ادامه پیدا کند. اما الگوی تقاضا تغییر کرده است. بازار از بستهبندیهای لوکس به سمت بستهبندیهای اقتصادی، سبکتر و بهینهشده حرکت میکند.» به گفته توکلیان، بسیاری از سفارشدهندگان اکنون به دنبال کاهش گرماژ کاغذ و مقوا، سادهتر شدن چاپ و حذف ویژگیهای غیرضروری هستند. در واقع مشتریان بیش از هر زمان دیگری به دنبال کاهش هزینهاند. این تغییر رفتار را میتوان در بازار جعبه پیتزا نیز مشاهده کرد. جعبههایی که زمانی با چاپهای رنگی و طراحیهای پیچیده تولید میشدند، اکنون در بسیاری از موارد جای خود را به نمونههای سادهتر دادهاند.
مقوا؛ قلب تپنده صنعت بستهبندی
اگر از فعالان این حوزه درباره مهمترین عامل تعیینکننده قیمت سوال کنید، تقریباً همه به یک پاسخ مشترک میرسند: کاغذ و مقوا. در بسیاری از محصولات غذایی، سهم مواد اولیه سلولزی از بهای تمامشده بسیار بالاست. افزایش قیمت کاغذ و مقوا به سرعت خود را در قیمت جعبهها، لیوانها و سایر اقلام نشان میدهد. توکلیان میگوید: «فشار مواد اولیه همچنان ادامه دارد. فقط کاغذ و مقوا نیستند؛ فیلمهای پلیمری، مرکبهای چاپ و چسب نیز با نوسان قیمت روبهرو هستند و هزینه تولید را بالا میبرند.» به اعتقاد او، یکی از مهمترین پیامدهای این شرایط، کوتاهتر شدن قراردادهاست. شرکتها دیگر تمایل چندانی به قراردادهای بلندمدت ندارند، زیرا نمیتوانند قیمت مواد اولیه را برای مدت طولانی پیشبینی کنند.
چالش تامین؛ از قیمت تا استمرار عرضه
در ظاهر ممکن است مهمترین مشکل صنعت بستهبندی افزایش قیمتها باشد، اما تولیدکنندگان با مسئله دیگری نیز دستوپنجه نرم میکنند؛ اطمینان از تداوم تامین مواد اولیه. بخش مهمی از مواد مصرفی این صنعت یا وارداتی است یا قیمت آن به نرخ ارز وابستگی مستقیم دارد. به همین دلیل هر نوسان ارزی میتواند برنامهریزی تولید را بر هم بزند.توکلیان معتقد است موجودی انبار در چنین شرایطی به یک مزیت رقابتی تبدیل شده است. شرکتهایی که توان مالی بیشتری دارند و میتوانند مواد اولیه را زودتر خریداری کنند، در برابر نوسانات بازار آسیب کمتری میبینند. او توضیح میدهد: «خرید اعتباری دشوارتر شده و بسیاری از فعالان بازار ترجیح میدهند مواد اولیه را نقدی تهیه کنند. همین موضوع فشار سنگینی بر سرمایه در گردش شرکتها وارد میکند.»
نوسان ارز همه چیز را تغییر میدهد
هر بار که نرخ ارز جهش میکند، اثر آن با فاصلهای کوتاه در بازار بستهبندی ظاهر میشود. اما با کاهش آن، معمولا قیمتها کاهش محسوسی را تجربه نمیکنند. افزایش هزینه واردات کاغذ، مواد شیمیایی، مرکب چاپ و قطعات ماشینآلات باعث میشود تولیدکنندگان ناچار به بازنگری در قیمتها شوند. با این حال انتقال کامل این افزایش هزینه به مشتری همیشه امکانپذیر نیست.بسیاری از رستورانها، فستفودها و شرکتهای غذایی خود با محدودیتهای مالی مواجهاند و در برابر افزایش قیمت مقاومت میکنند. نتیجه آن است که بخشی از فشار افزایش هزینهها مستقیماً بر دوش تولیدکنندگان بستهبندی باقی میماند.
رقابتی فراتر از قیمت
در نگاه اول به نظر میرسد بازار بستهبندی امروز کاملاً قیمتی شده است. بسیاری از مشتریان پیش از هر چیز نرخ را میپرسند و بخش بزرگی از مناقصهها نیز با معیار کمترین قیمت آغاز میشود. اما توکلیان معتقد است واقعیت بازار پیچیدهتر از این است. او میگوید: «قیمت شرط ورود به بازی است، اما عامل پیروزی نیست. تامینکنندهای که فقط بر اساس قیمت پایین رقابت کند، معمولاً در کیفیت یا زمان تحویل دچار مشکل میشود.» به گفته او، کیفیت در صنایع غذایی دیگر یک مزیت ویژه محسوب نمیشود؛ کیفیت به شرط بقا تبدیل شده است.
مشتریان حاضرند مبلغ بیشتری بپردازند، اما از توقف خط تولید یا بروز مشکل در بستهبندی جلوگیری کنند. از سوی دیگر سرعت تحویل نیز اهمیت زیادی پیدا کرده است. بسیاری از کارخانهها و رستورانهای بزرگ موجودی انبار خود را کاهش دادهاند و سفارشهای فوری افزایش یافته است. در چنین شرایطی شرکتی موفقتر خواهد بود که بتواند سفارش را دقیق و در زمان وعده داده شده تحویل دهد. توکلیان جمعبندی روشنی از وضعیت رقابت ارائه میدهد: «بازار امروز را قیمت آغاز میکند، اما کیفیت و سرعت تحویل برنده نهایی را تعیین میکنند.»
سرمایهگذاریهایی که به تعویق افتادهاند
یکی دیگر از پیامدهای شرایط فعلی، کاهش تمایل به سرمایهگذاریهای بزرگ است. فعالان صنعت میگویند خرید ماشینآلات جدید نسبت به سالهای گذشته کاهش یافته و بسیاری از شرکتها ترجیح میدهند خطوط موجود را بهینهسازی کنند. تعمیرات اساسی، بازسازی تجهیزات و استفاده از ماشینآلات دست دوم به گزینههایی جذابتر تبدیل شدهاند. دلیل این موضوع روشن است؛ سرمایهگذاری جدید در شرایطی که قیمت مواد اولیه و نرخ ارز قابل پیشبینی نیست، ریسک بالایی دارد.
بزرگترین خطر برای تولیدکنندگان
با وجود همه مشکلات، توکلیان یک ریسک را مهمتر از سایر موارد میداند. او میگوید: «بزرگترین تهدید برای فعالان صنعت بستهبندی فاصله زمانی میان افزایش هزینه مواد اولیه و امکان اصلاح قیمت فروش است.» به بیان ساده، مواد اولیه امروز گران میشود اما تولیدکننده نمیتواند همان روز قیمت محصول خود را افزایش دهد. این فاصله زمانی باعث میشود بسیاری از شرکتها با حاشیه سود بسیار پایین یا حتی زیان فعالیت کنند. در کنار این مسئله، قفل شدن نقدینگی در مطالبات، دشواری تامین مواد وارداتی، مهاجرت نیروی انسانی متخصص و رقابت مخرب قیمتی از دیگر چالشهای جدی این صنعت به شمار میروند.
هزینهای که دیده نمیشود
شاید مهمترین ویژگی صنعت بستهبندی این باشد که حضورش همیشه احساس میشود اما کمتر دیده میشود. مشتری هنگام سفارش غذا به کیفیت کباب، طعم پیتزا یا تازگی سالاد فکر میکند، اما همین تجربه بدون بستهبندی مناسب امکانپذیر نیست. امروز جعبه پیتزا، لیوان کاغذی و ظرف بیرونبر دیگر اقلامی حاشیهای نیستند. آنها بخشی از اقتصاد غذا شدهاند؛ اقتصادی که از نوسان ارز و قیمت مواد اولیه تاثیر میگیرد و هر تغییر کوچک در آن به افزایش هزینههای رستورانها و در نهایت مصرفکنندگان منجر میشود.
