آتریسا سپهریان: در روزهایی که جنگ و ناترازی انرژی، دو بال یک بحران شدهاند، چراغ بسیاری از خانههای و کارگاه های کوچک در شهرهای جنوبی ایران خاموش شده است. حمله به پستهای برق و افزایش فشار بر شبکه توزیع، خاموشی های برنامهریزیشده را به ۴ ساعت در روز در برخی مناطق رسانده است. در حالی […]
آتریسا سپهریان: در روزهایی که جنگ و ناترازی انرژی، دو بال یک بحران شدهاند، چراغ بسیاری از خانههای و کارگاه های کوچک در شهرهای جنوبی ایران خاموش شده است. حمله به پستهای برق و افزایش فشار بر شبکه توزیع، خاموشی های برنامهریزیشده را به ۴ ساعت در روز در برخی مناطق رسانده است. در حالی که کسبوکارهای خرد و مشاغل خانگی به عنوان نبض اقتصاد مناطق محروم شناخته میشوند، ضربهای جبرانناپذیر به معیشت خانوادهها وارد کرده است. از کارگاه های تولیدی کوچک که با هر قطع برق، خط تولیدشان از کار میافتد تا مشاغل خانگی که برای ادامه حیات به برق پایدار وابستهاند، همه و همه در این میان قربانی شدهاند.
مدیرکل دفتر مدیریت انرژی و برنامهریزی امور مشتریان شرکت توانیر، از آغاز خاموشی های برنامهریزیشده در کشور خبر داده و تأکید کرده که در صورت تداوم گرمای هوا و کاهش نیافتن مصرف، این خاموشیها ادامه خواهد داشت. با این حال، آنچه امسال بر شدت این بحران افزوده، حملات به زیرساختهای برق در مناطق جنوبی است. بر اساس گزارشها، در استان هرمزگان، حمله به تپه الله اکبر، برق منطقه را قطع کرده و این حملات، علاوه بر خسارات جانی، شبکه برق را در شرایطی که از پیش با ناترازی دستوپنجه نرم میکرد، با بحرانی مضاعف مواجه کرده است.
مشاغل خرد بازندگان اصلی ناترازی برق
در حالی که خاموشی های برنامهریزیشده برای مدیریت مصرف طراحی شدهاند، تأثیر آنها بر کسبوکارهای خرد و مشاغل خانگی، فراتر از یک طرح موقتی است. یک کارگاه تولید پوشاک با یک دستگاه چرخ خیاطی، یک واحد تولید مواد غذایی با چند فریزر، یا یک آرایشگاه زنانه در یک محله، همه و همه به برق پایدار وابستهاند. درواقع در مناطق جنوبی که این خاموشیها به ۴ ساعت در روز رسیده، عملاً امکان برنامهریزی برای فعالیت اقتصادی سخت شده، چون با هر ساعت خاموشی، نه تنها تولید و ارائه متوقف میشود، بلکه مواد اولیه فاسدشدنی شرکتهای مواد غذایی در ریسک فساد قرار میگیرد،
وزارت نیرو اعلام کرده که مناطق گرمسیر و آسیبدیده از جنگ در اولویت تأمین برق قرار خواهند گرفت ، اما این وعده در عمل، با توجه به وسعت خسارتها و عمق ناترازی، چندان امیدوارکننده نیست. آنچه امروز در مناطق جنوبی میگذرد، تنها یک قطعی فنی نیست؛ بلکه نمایشی از آسیبپذیری اقتصاد خرد در برابر ناترازی انرژی و تبعات جنگ است. تا زمانی که زیرساختهای برق در برابر حملات ایمن نشوند و راهکارهای پایدار برای مدیریت ناترازی ارائه نشود، مشاغل خرد و خانگی، همچنان قربانیان خاموش این بحران باقی خواهند ماند.
راهی برای خاموشی خسارتها وجود دارد؟
در شرایطی که خاموشیهای گسترده، اقتصاد خرد و مشاغل خانگی را هدف گرفته، وزارت نیرو با دو راهبرد موازی به دنبال مهار این بحران است؛ از یکسو، سیاستهای مدیریت مصرف و توسعه انرژیهای تجدیدپذیر و از سوی دیگر، ارائه سازوکارهای جبران خسارت برای آسیبدیدگان پیش گرفته شده است. اما آیا این اقدامات، برای نجات کسبوکارهای کوچک که در طوفان ناترازی گرفتار شدهاند، کافی است؟
وزیر نیرو در برنامههای خود، رویکردی دوگانه را برای مدیریت بحران برق دنبال میکند. در گام نخست، به جای قطع کامل برق مشترکان پرمصرف، برنامه محدودسازی جایگزین آن کرده است. این رویکرد بهویژه برای کسبوکارهای خرد که پرمصرف نیستند و بدون برق کاملاً از کار میافتد، میتواند فشار را تا حدودی افزایش دهد، چون عملا ساعت خاموشی برای همه افزایش مییابد.
در گام دوم، وزارت نیرو بر توسعه خودروهای برقی و انرژیهای تجدیدپذیر تأکید دارد. عباس علیآبادی، وزیر نیرو، با اشاره به مزایای برقیسازی حملونقل، تأکید کرده که نیاز یک میلیون خودروی برقی به توان الکتریکی، در برابر حجم عظیم بنزین و گازوئیلی که جایگزین آن میشود، بسیار ناچیز است. همچنین توسعه منابع تجدیدپذیر متناسب با اقلیم کشور در اولویت قرار گرفته اما این سیاستها برای تامین بلندمدت برق است و در کوتاه مدت نمیتواند مشکل ناترازی و قطعی برق کسبوکارها را برطرف کند.
صنایع حساس، استثنای خاموشی
یکی از نکات کلیدی در سیاستگذاری جدید، معافیت صنایع دارویی، غذایی و سردخانه ها از برنامه مدیریت مصرف برق است. این معافیت، هرچند به نفع صنایع بزرگ و حیاتی طراحی شده، اما مشاغل خرد خانگی که در این دستهبندی قرار نمیگیرند، همچنان در معرض خاموشیهای گسترده باقی میمانند.
البته بر اساس توافقنامه وزارت صمت و نیرو، صنایع در اولویت مدیریت مصرف برق قرار نمیگیرند و نحوه جبران خسارات در صورت اعمال محدودیت دیده شده، اما عمدتاً برای صنایع بزرگ و سازمان یافته تدوین شده و مشاغل خانگی و کسبوکارهای خرد را در بر نمیگیرد. به همین دلیل تا زمانی که چالش در سطح کلان برطرف نشود کسبوکارهای خرد قربانیِ میشوند.
جبران خسارت قطعی برق در سال ۱۴۰۵
در سال ۱۴۰۵، سازوکار جبران خسارت ناشی از قطعی برق، برای مشترکان خانگی و برخی صنایع طراحی شده، اما برای کسبوکارهای خرد، پیچیده و زمان بر است:
شرکت توانیر سامانهای راهاندازی کرده که مشترکان خانگی و تجاری می توانند خسارتهای ناشی از قطعی یا نوسانات برق را ثبت کنند . طبق دستورالعمل، مهلت ثبت درخواست حداکثر ۱۵ روز پس از وقوع حادثه است و مدارکی مانند تصویر قبض برق، کارت ملی، سند مالکیت یا اجارهنامه و فاکتور تعمیر مورد نیاز است .
همچنین در قبوض برق مشترکان خانگی، دو نوع بیمه درج شده است: بیمه خسارت مشترکین که خسارت وسایل برقی، آتشسوزی، فوت، نقص عضو و هزینههای پزشکی را پوشش میدهد . با این حال، بسیاری از کاربران از روند طولانی و گاهی رد شدن درخواستهای به دلیل تشخیص منشأ داخلی حادثه گلایه دارند.
بر اساس توافقنامه وزارت صمت و نیرو، کارگروه مشترکی برای تعیین میزان محدودیتهای بخش صنعت و نحوه جبران خسارت تشکیل شده است. بر اساس گزارشها، صنایع غذایی به تنهایی روزانه ۱۸۰ میلیارد تومان از قطعی برق خسارت میبینند
قطع انرژی صنایع به دلیل کمبود سوخت و ناترازی، در زمره شرایط فورس ماژور (قوه قهریه) محسوب نمیشود و میتوان خسارت را از دولت یا شرکتهای خدمات رسان مطالبه کرد .
حلقهای مفقوده در زنجیره جبران خسارت
نکته غایب در سیاستهای فعلی، عدم توجه ویژه به مشاغل خرد و خانگی است. در حالی که سامانه توانیر برای مشترکان خانگی طراحی شده و توافقنامه وزارت نیرو و صمت نیز عمدتاً بر صنایع بزرگ متمرکز است، کسبوکارهای کوچک که با هر ساعت خاموشی، درآمد روزانه خود را از دست میدهند، در این میان نادیده گرفته شدهاند.
آنچه امروز به آن نیاز است، طراحی سازوکاری سریع و آسان برای جبران خسارت مشاغل خرد است که نه نیازمند مدارک پیچیده و فرآیندهای طولانی باشد و نه بر اساس تشخیص کارشناسی مبهم متوقف شود. تا زمانی که این حلقه مفقوده تکمیل نشود، خاموشیهای ۴ ساعته در مناطق جنوبی، همچنان به معنای خاموشی اقتصاد خانوادههایی خواهد بود که در سختترین شرایط، تلاش میکنند چراغ کسبوکار خود را روشن نگه دارند.
نقش مردم در عبور از بحران خاموشی
در شرایطی که ناترازی برق و آسیبهای جنگی به پستهای توزیع، شبکه را در فشار بیسابقهای قرار داده، نقش مردم در کاهش خاموشیها، کلیدیتر از هر راهکار فنی خواهد بود. واقعیت این است که ناترازی برق بدون مشارکت مردم حل نمیشود . این مشارکت، نه یک اقدام داوطلبانه، که یک ضرورت ملی برای جلوگیری از تشدید خاموشیهاست. رعایت الگوی مصرف، بهویژه در ساعات اوج بار، میتواند به میزان قابلتوجهی از فشار بر شبکه بکاهد و از خاموشیهای گسترده جلوگیری کند.
در این مسیر ابتدا باید ساعات اوج مصرف را بشناسیم بر اساس اعلام شرکت توانیر، ساعات اوج مصرف برق در تابستان به دو بازه اصلی تقسیم میشود؛ پیک اول از ۱۲ ظهر تا ۱۸ عصر است، در این ساعات که هوا به اوج گرمای خود میرسد، استفاده همزمان از وسایل سرمایشی، فشار مضاعفی به شبکه وارد میکند. پیک دوم از ۱۹ شب تا ۲۳ شب است با تاریک شدن هوا، علاوه بر وسایل سرمایشی، روشنایی منازل و مراکز تجاری نیز به مصرف اضافه میشود.
بهترین زمان برای استفاده از وسایل پرمصرف، ساعات کم بار از حدود ۳ بامداد تا ۸ صبح یا میان بار ۹ تا ۱۳ و ۱۹ تا ۲ بامداد است. در ساعات اوج مصرف، روشن کردن همزمان لوازم پرمصرف میتواند باعث افت شدید ولتاژ و حتی خاموشیهای گسترده شود.
از این رو برای کمک به کاهش خاموشیها، هر خانواده میتواند اقدامات سادهای را در پیش بگیرد، برای نمونه دمای ۲۵ درجه برای کولرهای گازی و دور کند برای کولرهای آبی، ضمن تأمین آسایش، مصرف را بهینه میکند. استفاده از پنکه به جای کولر در ساعات خنکتر روز، میتواند به کاهش بار شبکه کمک کند. همچنین روشن نگه داشتن چراغهای غیرضروری، به ویژه در ساعات اوج مصرف، هدررفتی آشکار است. استفاده از لامپهای LED نیز مصرف را به شدت کاهش میدهد.
بسیاری از دستگاهها در حالت آمادهباش (استندبای) نیز برق مصرف میکنند. کشیدن دوشاخه آنها از پریز، به ویژه در ساعات اوج مصرف، هزینهای ندارد اما تأثیرگذار است. ماشین لباسشویی، ظرفشویی، اتو و جاروبرقی را در ساعات کم بار از اوایل صبح یا نیمه شب روشن کنید .
امروز برق به کالایی ارزان تبدیل شده و انگیزه اقتصادی برای رعایت مصرف کاهش یافته است. با این حال، در شرایط فعلی، افزایش آگاهی عمومی و بازگشت به فرهنگ صرفه جویی، تنها راه عبور از بحران خاموشیهاست. هر یک از ما با تغییرات کوچک در الگوی مصرف، میتوانیم سهم بزرگی در کاهش خاموشیها و حفظ پایداری شبکه برق داشته باشیم تا کسب و کارهای کوچک نیز بتوانند به فعالیت خود ادامه دهند و معیشت کارگران قطع نشود، به ویژه در شهرهای جنوبی کشور که بیش از هر زمان دیگری به حمایت نیاز دارند.
