برآوردها از رقمی نجومی خسارت‌ قطعی اینترنت حکایت دارد: دستکم ۷۰۰ هزار میلیارد تومان فقط خسارت مستقیم؛ عددی که هر روز با تداوم قطعی‌ها و اختلالات، بزرگ و بزرگ‌تر می‌شود و شغل میلیون‌ها نفر را نشانه گرفته است.

به گزارش سرمایه فردا، قبلا اقتصاد دیجیتال ایران تنها پناهگاه مطمئن کسب‌وکارها در برابر تحریم‌ها و تورم فراری بود؛ جایی که اینستاگرام ویترین فروش بود و اینترنت نفس‌های تجارت را به شماره می‌انداخت. اما حالا خود همین فضا به بحران‌زده‌ترین نقطه اقتصاد تبدیل شده است. «گزارش ملی تاب‌آوری اقتصاد دیجیتال در بحران اینترنت» که توسط کمیته خودتنظیم‌گری تبادل رمزدارایی انجمن بلاکچین ایران منتشر شده، خبر از عبور از فاز هشدار و ورود به فاز «خسارت بالفعل» می‌دهد.

قربانیانی که کسی اسمشان را نمی‌برد

همه دوربین‌ها و تیترها، این روزها متوجه خسارت‌های فیزیکی صنایع نفت، گاز و فولاد است؛ دودکش‌های خاموش و خطوط لوله آسیب‌دیده. اما در سکوت خبری، پیکر نحیف اقتصاد دیجیتال آرام‌آرام نفس‌های آخر را می‌کشد. گزارش تأکید دارد که خسارت‌ها دیگر محدود به چند شرکت فناوری نیست؛ حالا در کوچه و خیابان خودش را نشان می‌دهد: «تعطیلی کسب‌وکارهای خُرد»، «تعدیل نیروی گسترده»، «افت فاحش فروش»، «توقف پروژه‌های توسعه‌ای»، «فرار سرمایه‌گذاران» و در نهایت «فرسایش اعتماد عمومی». این‌ها فقط عبارت‌های تکراری در یک گزارش نیست؛ واقعیت تلخ هزاران خانواده است که نان شبشان به یک اینترنت وصل می‌شود.

بر اساس داده‌های بین‌المللی، از زمانی که محدودیت‌ها در بهمن سال گذشته تشدید شد و بعد از حملات فوریه که اینترنت قطعی گسترده‌ای را رقم زد، اقتصاد دیجیتال ایران روزانه میان ۳۰ تا ۸۰ میلیون دلار ضرر کرده است. روی هم رفته، این رقم تا امروز از ۱.۸ میلیارد دلار (حدود ۷۰۰ همت) عبور کرده است. ناظران جهانی این بحران را طولانی‌ترین و شدیدترین قطعی اینترنت در تاریخ جوامع به‌هم‌پیوسته توصیف می‌کنند.

دو طبقه «اینترنت سفید» و فروپاشی اعتماد

شاید تلخ‌ترین بخش این ماجرا، شکاف دیجیتالی عمیقی باشد که میان مردم ایجاد شده است. در یک سو، نزدیک به ۹۰ میلیون ایرانی از اینترنت بین‌المللی محروم شده‌اند. در سوی دیگر، گروهی خاص با «سیم‌کارت‌های سفید» یا خرید بسته‌های به اصطلاح «اینترنت پرو» – که سرعت و دسترسی به شبکه‌های جهانی دارد اما با قیمت‌های نجومی و مجوزهای امنیتی عرضه می‌شود – راحت در اینستاگرام و توییتر پرسه می‌زنند. گزارشی که توسط برخی رسانه‌های بین‌المللی منتشر شده، تأکید دارد که این وضعیت توسط نهادهای امنیتی وابسته به سپاه مدیریت می‌شود و حس «تبعیض سازمان‌یافته» را در جامعه رواج داده است.

فعالان صنفی می‌گویند این رفتار نه فقط عدالت ارتباطی را نقض می‌کند، بلکه تنش‌های روانی خطرناکی ایجاد کرده. یکی از کسبه بازار آنلاین به تلخی گفته: «تصور کن در بحبوحه بیکاری و تورم، هر گیگ اینترنت را با کلی بدبختی و قیمت گزاف بخرید، اما یک نفر دیگر با سیم‌کارت سفید و بدون هیچ محدودیتی در حال وبگردی باشد. این حس تبعیض واقعاً آدم را نابود می‌کند.»

فروپاشی اشتغال؛ از دیجی‌کالا تا دست‌فروش پیاده‌رو

پیش از این بحران، اقتصاد دیجیتال ایران سهمی حدود ۶ تا ۷ درصدی از تولید ناخالص داخلی داشت و بیش از ۱۰ میلیون نفر به طور مستقیم یا غیرمستقیم به اینترنت گره خورده بودند. اما داده‌های میدانی فاجعه‌بارند:

· فروش برخی فروشگاه‌های آنلاین بزرگ تا ۹۰ درصد سقوط کرده است.
· یک روز در یکی از سامانه‌های کاریابی، بیش از ۳۰۰ هزار رزومه ثبت شده؛ رکوردی که تا پیش از این بی‌سابقه بود.
· کارشناسان می‌گویند نزدیک به ۵۰۰ هزار کسب‌وکار کوچک دیگر دوام نمی‌آورند.
· هزاران تولیدکننده پوشاک، صنایع دستی و کالاهای مصرفی که ویترین فروششان فقط و فقط اینستاگرام بود، حالا به کلی از چرخه حذف شده‌اند.

روبیکا و بله؛ فیلرهایی که جای خالی را پر نمی‌کنند

گزارش انجمن بلاکچین نسبت به توهم «جایگزینی» پلتفرم‌های داخلی قاطعانه هشدار می‌دهد. بله، تعداد کاربران پیام‌رسان‌هایی مثل «روبیکا» و «بله» در این مدت بیشتر شده، اما این پلتفرم‌ها الگوریتم‌های تبلیغاتی و شبکه‌سازی اینستاگرام و فیسبوک را ندارند. حتی خود مقامات رسمی هم اذعان دارند که «کاربران تصمیم می‌گیرند». تجربه دوره‌های قبلِ رفع فیلتر هم نشان داده که مردم مثل سیل به سمت پلتفرم‌های جهانی بازمی‌گردند.

هزینه بازسازی یا تداوم انزوا؟

اتاق بازرگانی ایران صریح‌ترین هشدار را داده: ادامه این روند یعنی «تخریب عمدی زیرساخت‌های اقتصادی کشور با دستان خودی». اعضای اتاق می‌گویند هزینه بازسازی اعتماد از دست‌رفته و احیای شبکه سرمایه‌گذاری خارجی، بسیار بیشتر از همین ۷۰۰ همتی خواهد بود که امروز به عنوان خسارت مستقیم از آن نام می‌بریم. در روزهایی که دلار ۱۱۲ هزار تومانی، خودش فشار سنگینی روی همه بخش‌ها گذاشته، تحمیل یک «تحریم خودخواسته» اینترنتی، کار را به جایی رسانده که بسیاری از فعالان اقتصادی دارند به مهاجرت دائم از این کشور فکر می‌کنند.