فروپاشی تدریجی اوپک؛ جهان به سمت بازار آزاد نفت

به گزارش سرمایه فردا، برای دهه‌ها، اوپک به عنوان اهرم تنظیم‌کننده قیمت نفت در جهان عمل می‌کرد. با افزایش یا کاهش تولید، قیمت‌ها را در محدوده مورد نظر خود نگه می‌داشت. اما شبکه الجزیره در گزارشی تکان‌دهنده، از احتمال «شروع فروپاشی تدریجی» این سیستم خبر می‌دهد. جهان ممکن است به سمت بازاری آزادتر برای نفت حرکت کند، اما آزادی در اینجا به معنای ثبات نیست. برعکس، الجزیره هشدار می‌دهد که چنین بازاری در قیمت‌گذاری، آشفته‌تر و بی‌ثبات‌تر از همیشه خواهد بود. گزارشی از آینده نفت در جهان پسا-اوپک و پیامدهای آن برای مصرف‌کنندگان و تولیدکنندگان.**

پادشاهان نفت تاج و تخت خود را می‌بازند؟

سال‌ها بود که کشورهای تولیدکننده نفت، از طریق اوپک (و سپس اوپک پلاس با حضور روسیه)، تعادل نسبی را در بازار ایجاد کرده بودند. وقتی قیمت نفت پایین می‌آمد، تولید را کاهش می‌دادند. وقتی قیمت بیش از حد بالا می‌رفت، تولید را افزایش می‌دادند. این سیستم اگرچه بی‌نقص نبود، اما جلوی نوسانات شدید و غیرقابل پیش‌بینی را می‌گرفت. حالا الجزیره هشدار می‌دهد که این سیستم ممکن است در حال فروپاشی تدریجی باشد. دلیل اصلی این فروپاشی، «جنگ خاورمیانه» و «بسته شدن تنگه هرمز» است. کشورهای عضو اوپک که اکثراً در خلیج فارس قرار دارند، حالا یا نمی‌توانند نفت خود را صادر کنند (به دلیل بسته شدن تنگه) یا با کاهش شدید تولید مواجه شده‌اند (به دلیل حملات به تأسیسات). در چنین شرایطی، دیگر خبری از «مدیریت عرضه» نیست. هر کشوری برای خودش تلاش می‌کند و نفت موجود را با بالاترین قیمت ممکن می‌فروشد. این همان «بازار آزاد» است، اما نه آن نوع آزادی که اقتصاددانان وعده می‌دهند.

اوپک دیگر نمی‌تواند عرضه را مدیریت کند

برای درک عمق فاجعه، کافی است نگاهی به آمار تولید اوپک در ماه‌های اخیر بیندازیم. عربستان سعودی که flagship اوپک است، حدود ۴ میلیون بشکه در روز تولیدش کم شده است. عراق هم ۳ میلیون بشکه کاهش تولید داشته. امارات ۲.۷ میلیون بشکه، ایران ۲.۵ میلیون بشکه، کویت ۱.۲ میلیون بشکه و قطر ۱.۲ میلیون بشکه. مجموعاً حدود ۱۵ میلیون بشکه در روز نفت از بازار جهانی حذف شده است. در شرایط عادی، اوپک می‌توانست با افزایش تولید سایر اعضا، این کمبود را جبران کند. اما حالا تقریباً همه اعضا آسیب دیده‌اند. آنهایی هم که آسیب کمتری دیده‌اند (مثل عربستان و امارات) با حداکثر ظرفیت در حال تولیدند و نمی‌توانند بیشتر از این تولید کنند.

در نتیجه، اوپک عملاً فلج شده است. دیگر نه ابزار افزایش تولید دارد (چون همه در حداکثر ظرفیت هستند) و نه ابزار کاهش تولید (چون تولید از قبل کم شده). بازار نفت در حال تبدیل شدن به یک «بازار آزاد» است. یعنی هر فروشنده‌ای نفت خود را با بالاترین قیمتی که پیدا می‌کند، می‌فروشد. و هر خریداری تا جایی که توان دارد، می‌خرد. این توصیف کلاسیک «رقابت کامل» است، اما در عمل، نتیجه‌اش فقط هرج‌ومرجع است.

بازار آزاد نفت؛ آشفته‌تر و بی‌ثبات‌تر

الجزیره تأکید می‌کند که حرکت به سمت بازار آزاد، نه تنها بازار را آرام نمی‌کند، بلکه «آشفته‌تر و بی‌ثبات‌تر» خواهد کرد. چرا؟ زیرا در نبود یک نهاد تنظیم‌گر (مثل اوپک)، هر کشور تولیدکننده بر اساس منافع کوتاه‌مدت خود عمل می‌کند. وقتی قیمت نفت بالا می‌رود، همه سعی می‌کنند بیشتر بفروشند و بازار را اشباع می‌کنند که باعث سقوط قیمت می‌شود. وقتی قیمت پایین می‌آید، همه دست از فروش برمی‌دارند (به امید افزایش مجدد) که باعث کمبود و جهش دوباره قیمت می‌گردد. این همان «چرخه نوسانات شدید» است که اقتصاددانان کلاسیک از آن متنفرند.

نمونه این نوسانات را در هفته‌های اخیر دیده‌ایم. یک روز قیمت نفت برنت ۱۰۶ دلار است، روز بعد ۱۱۰ دلار، روز بعد ۹۸ دلار، روز بعد ۱۱۵ دلار. چنین نوساناتی، برنامه‌ریزی برای کشورهای مصرف‌کننده را غیرممکن می‌کند. بودجه کشورهای تولیدکننده هم که بر اساس یک قیمت مشخص بسته می‌شود، دیگر اعتبار ندارد. به عبارت دیگر، «بازار آزاد» نفت، به نفع هیچ کس نیست. نه مصرف‌کننده، نه تولیدکننده. فقط به نفع دلال‌ها و سفته‌بازان است که هر روز با نوسانات، سودهای کلان می‌برند.

سناریوی خوش‌بینانه و بدبینانه

کارشناسان الجزیره دو سناریو را برای آینده اوپک و بازار نفت ترسیم می‌کنند. سناریوی خوش‌بینانه: جنگ خاورمیانه به زودی پایان می‌یابد و تنگه هرمز باز می‌شود. در این صورت، کشورهای اوپک به تدریج تولید خود را به سطح قبل بازمی‌گردانند و سیستم مدیریت عرضه احیا می‌شود. اما این فرآیند ماه‌ها طول می‌کشد (چون بازگرداندن چاه‌های نفت به وضع عادی، زمان‌بر است). در این سناریو، قیمت نفت شاید به ۸۰ تا ۹۰ دلار کاهش یابد، اما نوسانات همچنان بالاست تا زمانی که تولید به تعادل برسد.

سناریوی بدبینانه: جنگ ادامه پیدا می‌کند و تنگه هرمز ماه‌ها بسته می‌ماند. در این سناریو، آسیب به تأسیسات نفتی بیشتر می‌شود و برخی چاه‌ها برای همیشه از دست می‌روند. اوپک عملاً منحل می‌شود و هر کشوری به دنبال نجات خود می‌رود. بازار نفت وارد یک دوره «هرج و مرج تنظیم‌شده» می‌شود. قیمت‌ها می‌تواند بین ۵۰ تا ۲۰۰ دلار در نوسان باشد و هیچ کس نمی‌تواند پیش‌بینی کند که فردا چه می‌شود. در چنین فضایی، کشورهای مصرف‌کننده برای تضمین تأمین انرژی خود، مجبور می‌شوند قراردادهای بلندمدت دوجانبه با تولیدکنندگان ببندند. دیگر خبری از بازار آزاد و قیمت‌گذاری شفاف نخواهد بود.

نتیجه‌گیری؛ اوپک در حال مرگ تدریجی است

سیستم مدیریت عرضه به رهبری اوپک، که دهه‌ها بر بازار نفت جهان حکمرانی می‌کرد، در حال فروپاشی است. جنگ خاورمیانه و بسته شدن تنگه هرمز، تنها شتاب‌دهنده این فرآیند بوده‌اند. اما ریشه‌های فروپاشی عمیق‌تر است: ظهور انرژی‌های تجدیدپذیر، رشد خودروهای برقی، و تغییر الگوی مصرف انرژی در جهان، همگی اوپک را به حاشیه رانده بودند. جنگ فقط مرگ را تسریع کرد. حالا جهان به سمت بازاری آزادتر برای نفت حرکت می‌کند، اما این آزادی، ثبات و آرامش به همراه نمی‌آورد.

الجزیره هشدار می‌دهد که چنین بازاری در قیمت‌گذاری، آشفته‌تر و بی‌ثبات‌تر خواهد بود. قیمت نفت می‌تواند در یک ماه، ۵۰ دلار بالا و پایین برود. برنامه‌ریزی برای سرمایه‌گذاری در صنعت نفت (چه در سمت تولیدکننده و چه در سمت مصرف‌کننده) دشوار و پرهزینه می‌شود. و در نهایت، هزینه این بی‌ثباتی را مصرف‌کننده نهایی می‌پردازد؛ با بنزین گران‌تر، حمل‌ونقل پرهزینه‌تر، و تورم بالاتر. شاید روزی برسد که جهان دیگر به نفت وابسته نباشد. اما تا آن روز، مرگ اوپک، تولد یک هرج‌ومرج تمام‌عیار خواهد بود. سال ۲۰۲۶ را باید سال وداع با نظم قدیمی و آغاز عصر نوستالژی و بی‌ثباتی در بازار انرژی نامید. امیدواریم که سیاست‌مداران جهانی راهی برای ترمیم این شکاف پیدا کنند. وگرنه قیمت نفت، شخصیت اصلی فیلم ترسناک اقتصاد جهان در دهه آینده خواهد بود.