در عصر جنگ‌های ماهواره‌ای و موشک‌های نقطه‌زن، بسیاری تصور می‌کنند جغرافیا به تاریخ پیوسته است. اما واقعیت میدان، روایت دیگری دارد. رشته‌کوه‌های زاگرس با نقاط کور راداری و دره‌های ژرف، سدی تسخیرناپذیر در برابر مهاجمان هستند. تنگه هرمز با صخره‌ها و جزایر ایرانی، جغرافیا را از یک ابزار دفاعی به سلاح تهاجمی تبدیل کرده است. وسعت سرزمین نیز به ایران اجازه می‌دهد مراکز حساس خود را چنان توزیع کند که نابودی همزمان آنها غیرممکن باشد. 

به گزارش سرمایه فردا،  در عصر جنگ‌های ماهواره‌ای و موشک‌های نقطه‌زن، بسیاری تصور می‌کنند جغرافیا به تاریخ پیوسته است. گویی فناوری‌های پیشرفته، موانع طبیعی را از میان برداشته و زمین را شفاف و نفوذپذیر کرده است. اما واقعیت میدان، روایت دیگری دارد. در حالی که اتاق‌های جنگ بر روی نقشه‌های دیجیتال متمرکز شده‌اند، صخره‌های زاگرس و آب‌های نیلگون خلیج فارس، منطق خاص خود را به مهاجمان تحمیل می‌کنند. یادداشت یدالله کریمی پور در تبیین این واقعیت است که چگونه زمین می‌تواند توازن قوا را فراتر از محاسبات تکنولوژیک تغییر دهد. و در عین حال، هشداری است درباره ضعفی که از درون، این قلعه مستحکم را به لرزه می‌اندازد.

 زاگرس؛ سدی تسخیرناپذیر در برابر مهاجمان

رشته‌کوه‌های سرکش در باختر، جنوب و شمال ایران، نه‌تنها سدی فیزیکی در برابر حرکت زرهی و لجستیک دشمن هستند، بلکه با ایجاد نقاط کور راداری و دره‌های ژرف، کارایی سلاح‌های هدایت‌شونده و پایش پهپادی را به شدت کاهش می‌دهند. این جغرافیا، ضریب فزاینده‌ای برای «دفاع ناهمتراز» است؛ پناهگاهی سنگی که بقای عملیاتی نیروها را حتی پس از موج‌های سنگین هوایی تضمین می‌کند.

تاریخ ایران مملو از نمونه‌هایی است که جغرافیا، نقش تعیین‌کننده‌ای در سرنوشت جنگ‌ها ایفا کرده است. از حمله اسکندر تا تهاجم اعراب، از هجوم مغول تا لشکرکشی‌های عثمانی، کوه‌های ایران همواره پناهگاه مردمی بوده‌اند که نمی‌خواستند تسلیم شوند. امروز نیز، همان کوه‌ها، همان دره‌ها و همان تنگ‌ناهای صعب‌العبور، همچنان به عنوان سدی مستحکم در برابر هرگونه تهاجم زمینی عمل می‌کنند.

در چهارمین هفته جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، این جغرافیا بیش از هر زمان دیگری اهمیت خود را نشان داده است. با وجود بمباران‌های گسترده، زیرساخت‌های حیاتی ایران همچنان پابرجاست. نیروهای نظامی در پناه کوه‌ها و دره‌ها، توان خود را حفظ کرده‌اند و آماده پاسخگویی به هرگونه تهدید هستند.

 تنگه هرمز؛ جغرافیا به عنوان سلاح تهاجمی

باریک بودن تنگه هرمز و همجواری آن با صخره‌ها و جزایر ایرانی، گونه‌ای برتری به تهران می‌دهد که فناوری حریف را به چالش می‌کشد. اینجا جغرافیا از یک ابزار دفاعی به یک سلاح تهاجمی تبدیل می‌شود. جایی که مین‌های دریایی و قایق‌های تندرو، ریسک عبور را برای پیشرفته‌ترین ناوگان‌های جهان غیرقابل پیش‌بینی می‌کنند.

تنگه هرمز، این آبراه باریک با عرض کمتر از ۵۰ کیلومتر در باریک‌ترین نقطه، سال‌هاست که به عنوان یکی از حساس‌ترین گلوگاه‌های انرژی جهان شناخته می‌شود. اما برای ایران، این تنگه چیزی فراتر از یک شاهراه انرژی است. این تنگه، یک اهرم استراتژیک است که می‌تواند موازنه قدرت را در منطقه به نفع تهران تغییر دهد.

در جنگ کنونی، ایران با بستن این تنگه، نه تنها جریان انرژی جهان را مختل کرده، بلکه به دشمن نشان داده است که جغرافیا هنوز هم می‌تواند برترین فناوری‌ها را به چالش بکشد. پیشرفته‌ترین ناوهای هواپیمابر جهان، در برابر مین‌های دریایی و قایق‌های تندرو ایران، ناچار به عقب‌نشینی شده‌اند. این، پیروزی جغرافیا بر فناوری است.

 وسعت سرزمین؛ دارایی راهبردی ایران

نفوذ به این ژرفا، یعنی دراز شدن خطوط مواصلاتی دشمن و مواجهه با زمین‌های سخت و دور از پایگاه‌های پشتیبانی. این وسعت به ایران اجازه می‌دهد مراکز حساس خود را چنان توزیع کند که نابودی همزمان آن‌ها عملاً غیرممکن باشد.

ایران با مساحت بیش از ۱.۶ میلیون کیلومتر مربع، هجدهمین کشور پهناور جهان است. این وسعت، به تنهایی یک مزیت راهبردی است. دشمن برای نفوذ به عمق این سرزمین، باید هزاران کیلومتر را در زمین‌های صعب‌العبور طی کند. خطوط مواصلاتی او دراز می‌شود، پشتیبانی لجستیک با مشکل مواجه می‌گردد و نیروهای مهاجم، در سرزمینی ناآشنا و خصمانه، گرفتار می‌شوند.

در چهار دهه گذشته، ایران با بهره‌گیری از همین مزیت، مراکز حیاتی خود را در نقاط مختلف کشور توزیع کرده است. از تأسیسات هسته‌ای در اصفهان و نطنز تا پایگاه‌های موشکی در دل کوه‌های زاگرس، همه چنان پراکنده شده‌اند که نابودی همزمان آنها غیرممکن است. این توزیع جغرافیایی، ضریب امنیت را به شدت افزایش داده و هزینه هرگونه حمله را برای دشمن به مراتب بالاتر برده است.

جغرافیا و زمان؛ ارزشمندترین دارایی برای فرسایش دشمن

جغرافیا برای ایران «زمان» می‌خرد و زمان، ارزشمندترین دارایی برای فرسوده کردن اراده دشمن است. هر روز که جنگ ادامه می‌یابد، هزینه‌های اقتصادی، نظامی و سیاسی دشمن افزایش می‌یابد. افکار عمومی در آمریکا و اسرائیل، به مرور از جنگ خسته می‌شوند و فشار برای پایان دادن به آن افزایش می‌یابد.

تجربه جنگ‌های طولانی در ویتنام، افغانستان و عراق نشان داده است که حتی قدرتمندترین ارتش‌های جهان نیز در برابر فرسایش طولانی مدت، ناتوان می‌شوند. ایران با بهره‌گیری از جغرافیای خود، این تجربه را به خوبی آموخته است. هر روز که تنگه هرمز بسته می‌ماند، هر روز که موشک‌ها به پایگاه‌های آمریکا اصابت می‌کنند، هر روز که کشتی‌های دشمن در معرض تهدید هستند، اراده دشمن اندکی بیشتر فرسوده می‌شود.

 چشم اسفیندیار؛ شکاف دولت-ملت

با وجود این سنگر ممتاز، یک حقیقت بزرگ باقی می‌ماند: مشکل اصلی در داخل است. جایی که حکومت نتوانسته آحاد ملت را با تصمیماتش همراه کند. جغرافیا می‌تواند پیروزی دشمن را به تأخیر بیندازد، ولی نمی‌تواند لرزه‌های ناشی از شکاف دولت-ملت را مهار کند. این، همان چشم اسفیندیار امروز ایران است.

تاریخ نشان داده است که مستحکم‌ترین قلعه‌ها نیز اگر از درون متزلزل شوند، تسخیرپذیر خواهند بود. ایران امروز با این تهدید درونی روبروست. شکاف میان دولت و ملت، نارضایتی‌های اجتماعی، بی‌اعتمادی به نهادهای حکومتی، همه عواملی هستند که می‌توانند قدرت بازدارندگی کشور را تضعیف کنند.

در چهار هفته جنگ، شاهد بودیم که چگونه مردم ایران با وجود همه مشکلات، در برابر دشمن ایستادگی کردند. اما این ایستادگی، نباید ما را از واقعیت تلخ شکاف دولت-ملت غافل کند. جغرافیا می‌تواند سد محکمی در برابر مهاجمان باشد، اما اگر مردم پشت این سد نباشند، دیر یا زود فرو خواهد ریخت.

قلعه‌ای که باید از درون مستحکم شود

جغرافیا برای ایران «زمان» می‌خرد و زمان، ارزشمندترین دارایی برای فرسوده کردن اراده دشمن است. رشته‌کوه‌های زاگرس، تنگه استراتژیک هرمز و وسعت سرزمین، همه مزیت‌هایی هستند که می‌توانند موازنه قدرت را به نفع تهران تغییر دهند. اما یک حقیقت بزرگ باقی می‌ماند: مشکل اصلی در داخل است.

شکاف دولت-ملت، چشم اسفیندیار امروز ایران است. جغرافیا می‌تواند پیروزی دشمن را به تأخیر بیندازد، ولی نمی‌تواند لرزه‌های ناشی از این شکاف را مهار کند. برای عبور از این بحران، ایران نه تنها به سنگرهای سنگی، که به پل‌های اعتماد بین دولت و مردم نیاز دارد. بدون این اعتماد، مستحکم‌ترین قلعه‌ها نیز از درون فرو خواهند ریخت.

در روزهایی که دشمن از بیرون دروازه‌ها را می‌کوبد، شاید مهم‌ترین درس این باشد که قدرت واقعی، نه در موشک‌ها و پهپادها، که در اعتماد و همراهی مردم نهفته است. و این اعتماد، چیزی نیست که با جغرافیا یا فناوری به دست آید؛ چیزی است که باید با صداقت، عدالت و پاسخگویی ساخته شود.