حکیم عمر خیام‌ در نزدیکی نیشابور به دنیا آمده و بیشتر عمر خود را در این شهر گذراند

محبوبه کلانتری: امروز ۲۸ اردیبهشت ماه، به مناسبت روز بزرگداشت حکیم خیام نیشابوری قصد سفر به نیشابور را کردیم. سفر به شهری که خاستگاه و آرامگاه این فیلسوف، ریاضی‌دان، منجم و شاعر و رباعی‌سرای پرآوازه‌ ایرانی است.

نیشابور مادر شهرهای خراسان

نیشابور در گذشته‌های دور مادر شهرهای خراسان و یکی از شهرهای مهم و زیبای ایران بوده به‌طوری‌که آن را گوهر درخشان و بهشت ایران می‌نامیدند. مورخان قدیمی، نیشابور را شهری نشاط‌انگیز و سحرآمیز معرفی کردند که اساس آن بر عدد دوازده و مضرب‌های آن قرار دارد. زیرا دارای ۱۲ معدن، چون: فیروزه، مس، سرب، آهن، نمک، مرمر، و غیره. ۱۲ رشته قنات، ۱۲۰۰ دهکده و در نهایت۱۲۰۰۰ نهر که از ۱۲۰۰۰ چشمه بیرون آمده.

آرامگاه عمر خیام در سال ۱۳۱۳ در مجاورت امامزاده محروق

از نیکی شاپور تا شهری به نام نیشابور

بنابر آنچه مشهور است نام نیشابور از کلمه‌ نی ـ یعنی نو ـ و شاپور مشتق شده. در روایات آمده، شاپور آنجا را از نو بنیاد نهاد و یا آنکه این شهر را در نیزاری برپا ساخت. اما نیشابور از عهد شاپور قدیم‌تر است و افسانه‌ ساختمان آن را به طهمورث از پادشاهان پیشدادی نسبت می‌دهند و مایه‌ اشتقاق جدید آن را از کلمه‌ نیک و شاپور می¬دانند. می‌گویند چون اسکندر این شهر را ویران کرد؛ شاپور اول آن را مجدد ‌بنا کرد.

نیشابور مهد دانش و سخنوری

نیشابور در طول تاریخ زادگاه و آرامگاه بسیاری از دانشوران، شعرا، عرفا، هنرمندان و دیگر مفاخر و نام‌آوران بزرگان ایرانی از جمله: خیام، عطار، ابوسعید ابوالخیر، ابوبکر خوارزمی، عبدالقاهر بغدادی، کمال‌الملک و در این اواخر پرویز مشکاتیان، اسلامی ندوشن و… بوده است. حکیم عمر خیام، بزرگترین شاعر شناخته شده‌ ایران در مغرب زمین و از برجسته‌ترین دانشمندان قرن پنجم هجری و قرون وسطی در نزدیکی نیشابور به دنیا آمده و بیشتر عمر خود را در این شهر گذراند و در همین محل نیز از دنیا رفت. آرامگاه او در این شهر است و مردم در ایران و خارج برای زیارت این مزار به این شهر سفر می‌کنند.

قبر شکافته شده خیام جهت انتقال به آرامگاه جدید

مقبره قدیمی حکیم عمر خیام نیشابوری 

از نظر معماری به اولین مقبره خیام که پیش‌تر در خارج شهر بود، چندان توجهی برنمی‌انگیخت. برخی از خارجیان که به زیارت قبر خیام می‌رفتند، درباره آن مطالبی نوشته‌‌اند. از جمله: مستر سیمپسون عضو کمیسیون افغان در ایران که در اکتبر سال ۱۸۸۴ به نیشابور رفت و مرقد خیام را دید و پس از مقدمه‌ای نوشت:

از صحن به رواقی که مقبره امامزاده محمد محروق در آن قرار دارد به طرف بالا رفتیم، دست چپ در یک زاویه مقبره خیام واقع شده، سقف آن بسیار ناهموار و دارای سه هلال بود؛ دیواره و سقف گچ‌کاری ریخته بود. قبر مربع مستطیل و از آجر و گچ ساخته شده و هیچگونه زینت و آرایشی ندارد. اگرچه مقبره خیام خیلی پریشان و خراب است، اما گویا به تازگی مرمتی در آن شده و از اینجا معلوم می‌شود که اهل نیشابور عمر خیام را فراموش نکرده‌اند.

نقاشی آرامگاه خیام در جوار امامزاده محروق؛ سیمپسون  ۱۸۸۴ میلادی

هزاره فردوسی و بازسازی مقبره خیام

این قبر ساده تا سال ۱۳۱۳ در ایوانی مجاور امامزاده محروق بود تا آنکه در آستانه برگزاری هزاره فردوسی مهمانان خارجی اعلام کردند که می‌خواهند در مسیر سفر به توس از آرامگاه خیام نیز دیدن کنند. انجمن آثار ملی باشتاب ساختمان سنگی روبازی را درکنار آرامگاه امامزاده محروق بنا کرد. این بنای یادبود به شکل سکویی چهارگوش و ستونی سنگی از سنگ خلج بود که روی آن رباعیات خیام و یک رباعی از ملک‌الشعرای بهار نقش بسته بود، این بنا توسط زنده‌یاد استاد کریم طاهرزاده طراحی و ساخته شد.

سنگ بنای آرامگاه جدید خیام

سنگ بنای آرامگاه جدید خیام در سال ۱۳۳۸ زده شد زیرا گوربنای طرح بهزاد نشست کرده بود و از سویی بسیار نزدیک به آرامگاه امامزاده محروق بود. آرامگاه کنونی سومین ساختمان یادبود خیام است که از سوی هوشنگ سیحون و به سفارش انجمن آثار ملی طرح‌ریزی شد. این آرامگاه با فاصله‌ای حدوداً دویست متر دورتر از بنای امامزاده طراحی شد تا تداخلی در معماری دو بنا ایجاد نشود.

در همین راستا با نظارت اراده انجمن آثار ملی و سیحون قبر خیام شکافته شد و پس از عکس‌برداری و مطالعه، بقایای جسد خیام در محل آرامگاه جدید دفن شد. در امتداد آن آرامگاه امامزاده محروق نیز مرمت و کاشی‌کاری شد. سنگ یادبود قبلی آرامگاه خیام نیز به میدان خیام نیشابور منتقل و نصب شد.

آرامگاه جدید خیام گنبدی است به سبک عهد سلجوقی با ابداعات و تصرفاتی بر پایه‌ فنون معماری و پیشرفت‌های حاصل در هنر ایران. ساختمان آرامگاه ۱۸ متر و بر یک قاعده‌ کثیرالاضلاع (ده ضلعی) و به شکل مخروطی بالا رفته. همه‌ این اضلاع به رأس واحدی ختم می‌شوند که به رباعیاتی از خیام به خط تعلیق عبدالرسولی و با کاشیکاری معرق زینت یافته. ساخت این بنا در سال ۱۳۴۱ به پایان رسید و در تاریخ ۱۲فروردین ۱۳۴۳ به طور رسمی افتتاح و گشایش یافت.

افسوس که نامهِ جوانی طی شد / وآن تازه‌بهارِ زندگانی دی شد /  ‌آن مرغِ طَرَب که نام او بود شَباب / افسوس ندانم که کی آمد، کی شد!  /‌  خیام نیشابوری

برگرفته از کتاب‌های: (ایران و قضیه ایران، جغرافیای تاریخی خراسان، از خوانسار تا خراسان، معماری اسلامی ایران در دوره‌ ایلخانانی، جغرافیای تاریخی خراسان و کارنامه انجمن آثار ملی)