گشایش در بن‌بست هسته‌ای؟

به گزارش سرمایه فردا، پوتین در کنفرانس خبری خود تأکید کرد که روسیه سابقه حمل اورانیوم غنی‌شده از تهران را داشته و آماده است تا «این تجربه را تکرار کند». وی با اشاره به جزئیات جالب توجهی، مدعی شد که آمریکا پس از توافق ۲۰۱۵، خواستار انتقال انحصاری این اورانیوم به خاک خود شد و همین موضوع بود که موضع ایران را در آن مقطع سخت‌تر کرد. حالا اما در شرایطی که هر دو طرف جنگ‌زده هزینه‌های سنگینی را متحمل می‌شوند، به نظر می‌رسد این ایده روسی بار دیگر روی میز قرار گرفته است .

این پیشنهاد در حالی مطرح می‌شود که ایران رسماً پاسخ خود به طرح پیشنهادی آمریکا را از طریق میانجی پاکستانی ارسال کرده است. منابع آگاه تأکید دارند که تمرکز اصلی پاسخ ایران بر «پایان دادن به جنگ و تضمین امنیت دریایی» در خلیج فارس و تنگه هرمز است . این همزمانی نشان می‌دهد که یک بسته جامع مذاکراتی در حال شکل‌گیری است که در آن، خلع‌سلاح هسته‌ای (یا حداقل خروج اورانیوم غنی‌شده از کشور) در ازای کاهش تنش‌های نظامی و رفع محدودیت‌ها معامله خواهد شد.

دیپلماسی موازی و تغییر لحن شورای امنیت

در سطح بین‌المللی نیز نشانه‌هایی از کاهش شتاب تنش‌ها مشاهده می‌شود. آمریکا پیش‌نویس قطعنامه جدیدی را در شورای امنیت سازمان ملل به جریان انداخته است که در مقایسه با نسخه قبلی، تغییرات معناداری دارد. مهم‌ترین تغییر، حذف ارجاع مستقیم به «فصل هفتم» منشور ملل متحد است؛ همان بندی که عملاً مجوز استفاده از زور را صادر می‌کرد . هر چند قطعنامه جدید همچنان لحنی قوی علیه ایران دارد و بر آزادی کشتیرانی تأکید می‌کند، اما تحلیلگران معتقدند نرمش در ادبیات سیاسی نشان‌دهنده فشار مضاعف دیپلماتیک بر روسیه و چین برای عدم وتوی این قطعنامه یا حداقل همراهی با آن است.

با این حال، روسیه و چین به صراحت اعلام کرده‌اند که با قطعنامه‌های یک‌طرفه و تقابلی در شورای امنیت مخالفند. مسکو هشدار داده است که چنین اقداماتی «موج جدیدی از تشدید تنش در خاورمیانه را به دنبال خواهد داشت» . همین تضاد میان واشنگتن و پکن/مسکو، بازی پیچیده‌ای را رقم زده است که در آن پوتین با ایفای نقش «مداخله‌گر سازنده»، عملاً ابتکار عمل را در بحران به دست گرفته است.

هزینه‌های سنگین «نه جنگ، نه صلح»

تحلیل‌های اقتصادی نشان می‌دهد که بن‌بست فرسایشی کنونی در تنگه هرمز هزینه‌های طاقت‌فرسایی را به دو طرف تحمیل کرده است. وزارت دفاع آمریکا اعلام کرده که محاصره بنادر ایران تاکنون ۴.۸ میلیارد دلار از درآمدهای نفتی ایران کاسته و ۴۸ کشتی تجاری را مجبور به تغییر مسیر کرده است . در مقابل، حملات متقابل ایران نیز صادرات نفت قطر را مختل کرده و امنیت انرژی منطقه را با تهدید جدی مواجه ساخته است.

کارشناسان معتقدند که ادامه وضعیت «نه جنگ و نه صلح» برای هیچ یک از طرفین پایدار نیست. هزینه‌های سرسام‌آور نظامی، افزایش نرخ بیمه نفتکش‌ها و شوک‌های قیمتی نفت در بازارهای جهانی، دو طرف را به سمت یک «تفاهم خاکستری» سوق می‌دهد؛ توافقی نانوشته که در آن عملیات نظامی متوقف و خطوط انتقال نفت و گاز دوباره برقرار می‌شود، بدون اینکه یک توافق رسمی و جامع منعقد شود. قطر که مستقیماً از حملات متوقف شدن صادرات ال‌ان‌جی خود متضرر شده، به طور ویژه در تلاش است تا میانجی‌گری کرده و هر دو طرف را به امضای یک تفاهمنامه فوری متقاعد کند .

چشمانداز: هفته‌های تعیین‌کننده و نقش مسکو

قرار است فرستادگان ویژه آمریکا به‌زودی راهی مسکو شوند تا درباره جزئیات نهایی این تفاهم‌ها رایزنی کنند. در این میان، پاکستان، قطر و عربستان نیز به عنوان میانجی‌های منطقه‌ای فعالانه در حال رفت‌وآمد هستند تا فضای لازم برای توافق را فراهم آورند. اگر طرح پوتین برای خروج اورانیوم از ایران عملی شود، آنگاه می‌توان گفت که بزرگ‌ترین مانع روانی و حقوقی بر سر راه یک توافق موقت برداشته شده است. با این حال، دشواری اصلی همچنان در جزئیاتی مانند تخصیص مجدد سهمیه‌های نفتی، لغو تحریم‌های بانکی و تعیین نوع حکومت در آینده عراق و سوریه باقی خواهد ماند. آنچه مسلم است، تحولات امروز نشان می‌دهد که قفل دیپلماسی حداقل در مورد پرونده هسته‌ای تا حدی باز شده و بمب‌ها و موشک‌ها جای خود را به مذاکره و بسته‌های پیشنهادی داده‌اند.