آلودگی نفتی خلیج فارس، زادآوری پرندگان، حیات لاکپشتهای نادر و سلامت پستانداران دریایی را تهدید میکند
لیلا مرگن: هر از گاهی اخباری درباره مشاهده لکههای نفتی در سواحل خلیجفارس، جنجالی میشود و بعد از آنکه این لکهها ناپدید شدند، همه فراموش میکنند که جنگ، این پهنه آبی را بهطوری جدی تحت تاثیر قرار داده است. کارشناسان میگویند که تبعات آلودگی نفتی به شدت بر زادآوری پرندگان عرضهای جغرافیایی پایینتر تاثیر میگذارد، در طولانی مدت زمینه مرگ پستانداران دریایی را فراهم میکند و اثرات این آلودگی بر محیط زیست کل دنیا تاثیر خواهد داشت. آنها تاکید میکنند که اگر امروز آماری از تلفات در سواحل ایران نداریم، به مفهوم نبود خسارت نیست.
هر موجی که به سواحل لاوان و شیدرو برخورد میکند، اندکی از آلودگی نفتیاش را لابهلای شن و ماسههای ساحل جا میگذارد. لکه نفتی اطراف خارک به لطف توفانهای دریایی محو شده و دیگر در عکسهای هوایی قابل تشخیص نیست اما مفهوم آن این نیست که اثرات این آلودگی بر اکوسیستم ارزشمند خلیجفارس هم محو شده است. فرقی نمیکند منشا آلودگی آب توازن کشتی باشد یا حمله هوایی دشمن به تاسیسات نفتی ایران؛ آنچه موجودات زنده خلیجفارس را تحت تاثیر قرار میدهد، آلودگی ناشی از نشت نفت و انفجار بمبهاست که آرامش را از خلیجفارس دور کرده است. هیچ آمار رسمی از میزان تلفات موجودات زنده تحت تاثیر نفوذ نفت به آبهای نیلگون خلیجفارس در اختیار نداریم. برخی تصاویر فضای مجازی نشان میدهد که در سواحل لاوان و شیدوَر، برخی موجودات زنده تلف شدهاند. گزارشهای غیررسمی از مرگ دلفینها وجود دارد اما هاله عابدی مدیرعامل انجمن مردمنهاد حفاظت از طبیعت میداف به هفتصبح میگوید که هیچ اطلاعاتی درباره تلفات دلفینها دریافت نکرده است.
گزارش نداشتن به مفهوم نبود تلفات نیست
البته مدیرعامل میداف تاکید میکند که گزارش نداشتن به مفهوم نبود تلفات نیست و بهتر است بگوییم که فعلا گزارشی از تلفات وجود نداشته است زیرا در حال حاضر، دسترسیها به منطقه کم است. به اعتقاد عابدی، آلودگیهای نفتی میتواند بر روی ریه پستانداران دریایی تاثیر گذاشته و چند سال بعد، پس از تشریح لاشه یک پستاندار دریایی، اثرات نفت را در ریه حیوان پیدا کنیم. این موجودات به خاطر بافت چربی که دارند، آلودگیهای نفتی را در بدن خود ذخیره میکنند و این روند در درازمدت بر سلامت آنها تاثیر میگذارد. به گفته مدیرعامل میداف، میزان آلودگی بر زمان تاثیرگذاری این پدیده اثر دارد اما تا حدودی میتوان گفت که آلودگیهای نفتی در گروه آلودگیهای خطرناک قرار میگیرند.
آسیب دیدن لاکپشتهای پوزه عقابی
حبیب مسیحی تازیانی مدیرکل حفاظت محیط زیست هرمزگان اعلام کرده که تقریبا تمام نوار ساحلی هرمزگان در جزایر و سرزمین اصلی بر اثر حمله دشمن به تاسیسات غیرنظامی، دچار آلودگیهای گسترده نفتی شده و این آلودگیها در جزایر لاوان و شیدوَر (مارو) موجب آسیب به زیستگاه و محل تخمگذاری لاکپشتهای پوزه عقابی -بهعنوان گونههای در معرض خطر انقراض- شده است. این آلودگی دقیقاً در فصل تخمگذاری این گونه رخ داده و نگرانی جدی برای زیستگاههای حساس آنان ایجاد کرده است.
خطر در کمین پرندگان آبزی و کنار آبزی
پستانداران دریایی و لاکپشتها تنها موجوداتی نیستند که از آلودگیهای نفتی تاثیر میگیرند. علیرضا هاشمی موسس گروه پرندهنگری طرلان در گفتوگو با هفتصبح توضیح میدهد که دامنه مشکلات ناشی از نشت نفت بسیار وسیعتر از چیزی است که تصور میشود.به گفته او، اگر بدن پرندگان به مواد نفتی آغشته شود، پرنده قدرت پروازش را از دست میدهد. سپس دچار مسمومیت شده و میمیرد. اگر لانه در کنار ساحل باشد و پرنده آلوده بتواند خود را به آشیانش برساند، جوجهها مسموم شده و تلف میشوند. اگر پرنده والد در اثر آلودگی بمیرد، جوجههای داخل لانه از بیغذایی میمیرند یا تخمهایی که هنوز تبدیل به جوجه نشدهاند، هرگز به مرحله تولد نمیرسند.
هاشمی مهمترین مسئله در نشت نفت را مرتبط با آلودگی پهنه جذر و مدی- جایی که تغذیه پرندگان آبزی و کنار آبزی به آن وابسته هستند- میداند. این پهنه محل زندگی انواع نرمتنان و موجودات ریزی است که پرندگان از آن تغذیه میکنند. آلودگی نفتی مثل یک سم مرگآور عمل میکند و همه این موجودات را از بین میبرد؛ در نتیجه پرنده اگر شانس بیاورد و درگیر تبعات ناشی از کاهش قدرت پرواز نشود، دیگر غذایی برای خوردن پیدا نمیکند.
به گفته هاشمی، آلودگیهای نفتی چندین لایه از هرم غذایی اکوسیستم خلیج فارس را دچار مشکل میکند. نفت روی مرجانها اثر میگذارد. آسیب به مرجانها، پرندهها و ماهیها را تحت تاثیر قرار میدهد و در انتهای زنجیره، تبعات این آلودگی به انسان میرسد. آلودگی سواحل ممکن است ماهیها را آلوده کرده و به سفره انسان منتقل کند. البته رسیدن آلودگی به بالای هرم غذایی و زنجیره اکولوژیک، اندکی زمانبر است.
هاشمی توضیح میدهد که آلودگی فقط منجر به مرگ یکباره پرنده نمیشود. بلکه اگر موجود زنده مقاومت کرده و جان سالم به در ببرد، مسمومیت نفتی زادآوریش را تحت تاثیر قرار میدهد و در سالهای آینده، اثرش روی جمعیت آن پرنده مشخص میشود. متاسفانه از آنجا که ما در فصل جوجهآوری پرندگان آبزی و کنار آبزی در سواحل جنوبی هستیم، پرندگانی که از عرضهای جنوبیتر به سمت بالا میآیند؛ از آلودگی نفتی تاثیر میگیرند و تبعات مشکلات خلیج فارس، به کل دنیا منتقل میشود.
این پرنده شناس، نبود گزارش تلفات برای پرندگان آبزی و کنار آبزی را به این خاطر میداند که جزایر محل سکونت این موجودات فاقد جمعیت انسانی است و بررسی تخصصی هم در رابطه با تلفات ناشی از آلودگی نفتی انجام نشده است اما باید در آینده این اقدام انجام شود. آنچه امروز در سواحل خلیج فارس دیده میشود، فقط چند لکه نفتی روی آب یا چند تصویر پراکنده از تلفات موجودات زنده نیست؛ ماجرا، زخمی عمیق بر پیکر اکوسیستمی است که ترمیم آن شاید سالها زمان ببرد. خلیج فارس امروز بیش از هر زمان دیگری به پایش تخصصی، شفافیت آماری و اقدام فوری برای مهار آلودگی نیاز دارد؛ چراکه تبعات این آسیب، نهفقط سواحل جنوب ایران، بلکه بخشی از اکوسیستم جهانی را تحت تاثیر قرار خواهد داد.
