واکنش صنایع غذایی به انسداد تنگه هرمز

به گزارش سرمایه فردا، حمله نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران در اسفند ۱۴۰۴ و متعاقب آن بسته شدن تنگه هرمز توسط ایران، یکی از عمیق‌ترین شوک‌های اقتصادی به صنایع غذایی بازار جهانی را رقم زده است. این بحران که با قطع تجارت دریایی و توقف صادرات اوره همراه شده، زنجیره تأمین صنایع غذایی از دو مسیر حیاتی تأمین مواد اولیه پلاستیکی برای بسته‌بندی و تأمین نهاده‌های کشاورزی تحت فشار قرار گرفته است.

آمارها نشان می‌دهد صنعت غذا پیش از جنگ نیز در شرایط شکننده‌ای قرار داشت و بحران اخیر عملاً وضعیت را از کنترل خارج کرده است.

قطع تجارت دریایی و مختل شدن زنجیره تأمین

تنگه هرمز، مسیر عبور حدود یک‌سوم تجارت جهانی مواد اولیه کودهای شیمیایی و همچنین بخش قابل‌توجهی از غلات و نهاده‌های کشاورزی وارداتی به ایران است. بر اساس برآوردهای مؤسسه کپلر، سال گذشته حدود ۳۰ میلیون تن غلات به منطقه خلیج‌فارس وارد شد با بسته شدن این آبراه، تجارت دریایی کشورهای منطقه عملاً متوقف شده است. آمار سازمان کنفرانس تجارت و توسعه سازمان ملل نشان می‌دهد تردد کشتی‌ها از تنگه هرمز از ۹ اسفند ۱۴۰۴ تاکنون ۹۷ درصد کاهش یافته است.

با افزایش نرخ حمل‌ونقل و پلیمر صنایع نوشیدنی و لبنی به دلیل وابستگی شدید به بسته‌بندی پلاستیکی، بیشترین آسیب را می‌بینند. صنایع روغن‌کشی به دلیل وابستگی به واردات دانه‌های روغنی و صنایع آرد به دلیل وابستگی به گندم وارداتی، در رتبه بعدی آسیب‌پذیری قرار دارند

این قطع تجارت دو پیامد فوری برای صنایع غذایی داشته است؛ نخست اینکه کمبود مواد اولیه بسته‌بندی به وجود آمده، چون بخشی از مواد اولیه پلیمری مورد نیاز صنعت بسته‌بندی، به‌ویژه محصولات تخصصی، از طریق واردات تأمین می‌شد و با توقف تجارت، این زنجیره تأمین قطع شده است. دوم اینکه هزینه‌های حمل‌ونقل به شدت افزایش یافته، زیرا شرکت‌های کشتیرانی عمده از عبور از این آبراه خودداری کرده و بیمه‌گران پوشش ریسک جنگی را لغو کرده‌اند و کشتی‌ها مجبور به تغییر مسیر به دور آفریقا شده‌اند که هزینه حمل‌ونقل را به شدت افزایش داده است.

وضعیت صنعت پلیمر و بسته‌بندی غذایی

صنایع غذایی برای بسته‌بندی محصولات خود به شدت به مواد اولیه پلیمری وابسته هستند. پلی‌پروپیلن که ماده اصلی بسیاری از ظروف و بسته‌بندی‌های غذایی است، حالا با بسته شدن تنگه هرمز و قطع احتمالی واردات برخی مواد تخصصی پلیمری، صنعت بسته‌بندی با دو چالش عمده مواجه شده است؛ کمبود مواد اولیه وارداتی که در که یکی از مسیرهای تامین آن خاورمیانه است و افزایش قیمت پلیمرهای به دلیل افزایش تقاضا برای محصولات و همچنین تأثیر افزایش قیمت نفت حداقل ۱۰ درصد رشد پس از بحران بر هزینه‌های تولید داشته است.

گزارش ها نشان می‌دهد حتی قیمت اوره مصر که یک معیار جهانی است، طی یک هفته بیش از ۲۵ درصد افزایش یافته و به ۶۲۵ دلار در هر تن رسیده است. این افزایش جهانی به ناچار بر قیمت‌های داخلی نیز تأثیر خواهد گذاشت.

توقف صادرات اوره و بحران نهاده‌های کشاورزی

اوره به‌عنوان رایج‌ترین کود نیتروژنی، نقش حیاتی در تولید محصولات کشاورزی دارد. ایران با صادرات سالانه قابل توجه اوره، چهارمین صادرکننده بزرگ جهان پس از روسیه، مصر و عربستان محسوب می‌شود. با آغاز جنگ، دولت ایران صادرات تمام محصولات کشاورزی و مواد غذایی را ممنوع کرد که شامل اوره نیز می‌شود.

توقف صادرات اوره ممکن است به نفع کشاورزان داخلی به نظر برسد، اما واقعیت پیچیده‌تر است. اوره یک کالای صادراتی مهم است و درآمدهای ارزی حاصل از آن، برای واردات سایر نهاده‌های کشاورزی استفاده می‌شود. با توقف صادرات، درآمد ارزی کاهش می‌یابد و توان واردات سایر نهاده‌های مورد نیاز کشاورزی کم می‌شود. از طرف دیگر، زنجیره تولید تحت تاثیر قرار می‌گیرد، چون کارخانه‌های تولید اوره با ظرفیت کامل کار نمی‌کنند و احتمال تعطیلی یا کاهش تولید وجود دارد. همچنین قیمت داخلی اوره افزایش می‌یابد، زیرا اگرچه صادرات ممنوع شده، اما هزینه‌های تولید از جمله انرژی افزایش یافته و تولیدکنندگان ممکن است قیمت‌های داخلی را نیز کمی بالا ببرند، اما قطعا بازار جهانی چالش بیشتری خواهد داشت.

زمان‌بندی این بحران برای کشاورزی بسیار نامناسب است. واقعیت این است که هرگز زمان خوبی برای جنگ وجود ندارد، اما این بدترین زمان ممکن است. کشاورزان در نیمکره شمالی در آستانه فصل کاشت بهاره قرار دارند و به کودهای شیمیایی نیاز مبرمی دارند. قیمت اوره در نیواورلئان طی تنها دو روز ۶۰ تا ۸۰ دلار افزایش یافته و نگرانی از افزایش صدها دلاری در روزهای آینده وجود دارد. اگرچه شباهت‌هایی با بحران ۲۰۲۲ وجود دارد، اما پیامدهای بحران کنونی می‌تواند بسیار شدیدتر و گسترده‌تر باشد، به‌ویژه اگر تنگه هرمز بیش از دو هفته مسدود بماند.

آسیب‌پذیرترین صنایع غذایی

صنایع لبنی جزو آسیب‌پذیرترین بخش‌ها هستند، چون وابستگی شدیدی به بسته‌بندی پلاستیکی دارند؛ از بطری‌های پلی‌اتیلنی شیر گرفته تا نایلون‌های بسته‌بندی ماست و پنیر. کمبود بسته‌بندی منجر به کاهش ماندگاری محصولات و افزایش ضایعات می‌شود و افزایش قیمت مواد اولیه پلیمری مستقیماً قیمت تمام‌شده محصولات لبنی را بالا می‌برد.

صنایع نوشیدنی نیز آسیب‌پذیری بسیار بالایی دارد، چون کاملاً به بطری‌های PET (پلی‌اتیلن ترفتالات) وابسته است. گزارش‌های ژانویه ۲۰۲۶ نشان می‌داد بازار PET تحت تأثیر نوسانات قیمت نفت و عرضه قرار دارد. با بحران کنونی، قیمت PET افزایش شدیدی یافته و احتمال کمبود بطری برای آب‌های معدنی، نوشابه‌ها و آبمیوه‌ها وجود دارد.

صنایع کنسروی و فرآوری‌شده آسیب‌پذیری متوسط تا بالایی دارند. اگرچه قوطی‌های فلزی کمتر تحت تأثیر بحران پلیمری هستند، اما همچنان به بسته‌بندی ثانویه پلاستیکی نیاز دارند. مهم‌تر اینکه افزایش قیمت مواد اولیه کشاورزی به دلیل کمبود کود، منجر به افزایش قیمت مواد اولیه کنسروها می‌شود.

صنایع روغن‌کشی و روغن نباتی نیز آسیب‌پذیری بسیار بالایی دارند، هم به دلیل وابستگی به واردات دانه‌های روغنی که از مسیرهای دریایی وارد می‌شوند و هم به دلیل نیاز به بسته‌بندی پلاستیکی. برای درک ابعاد بحران، همین بس که عربستان ۴۰ درصد دانه‌های روغنی خود را از طریق بنادر وارد می‌کند و امارات ۹۰ درصد وارداتش از جبل‌علی انجام می‌شود. با مسدود شدن تنگه هرمز، زنجیره تأمین دانه‌های روغنی منطقه مختل شده و تولید روغن در ایران با کاهش مواد اولیه مواجه می‌شود.

همچنین صنایع آرد و نان آسیب‌پذیری بالایی دارد، چون هم به گندم وارداتی وابسته است و هم به بسته‌بندی پلاستیکی نیاز دارد. با توجه به اینکه بخش عمده گندم وارداتی ایران از مسیر تنگه هرمز عبور می‌کند، توقف تجارت دریایی می‌تواند منجر به کمبود آرد و افزایش قیمت نان شود. بسته‌بندی پلاستیکی نان نیز تحت تأثیر افزایش قیمت پلیمرها قرار می‌گیرد.

صنایع قند و شکر آسیب‌پذیری متوسطی دارد، چون بیشتر به چغندر قند داخلی وابسته است و کمتر به واردات نیاز دارد. اما همچنان نیازمند بسته‌بندی است و افزایش هزینه بسته‌بندی و کاهش تولید کشاورزی به دلیل کمبود کود، قیمت قند را افزایش می‌دهد.

برآورد تورم و پیامدهای اقتصادی

با توجه به شوک‌های وارد شده، می‌توان برآورد کرد که تورم مواد اولیه پلیمری بین ۳۰ تا ۵۰ درصد افزایش خواهد یافت، زیرا قیمت جهانی اوره بیش از ۲۵ درصد بالا رفته و واردات مواد تخصصی قطع شده است. قیمت کودهای شیمیایی در بازارهای جهانی تا ۱۰۰ درصد افزایش نشان داده که این افزایش به ناچار بر قیمت محصولات کشاورزی تأثیر می‌گذارد. با تجمیع این شوک‌ها، می‌توان انتظار داشت نرخ تورم مواد غذایی در ماه‌های آینده به ۱۳۰ تا ۱۵۰ درصد برسد.

با افزایش قیمت‌ها، قدرت خرید مردم کاهش می‌یابد و تقاضا برای محصولات غذایی، به‌ویژه محصولات فرآوری‌شده با قیمت بالاتر، افت می‌کند. این کاهش تقاضا، صنایع غذایی را در دور باطل افزایش قیمت و کاهش فروش گرفتار می‌کند. سازمان ملل هشدار داده است که افزایش قیمت انرژی، کود و حمل‌ونقل منجر به افزایش هزینه‌های مواد غذایی و تشدید فشار بر هزینه‌های زندگی می‌شود، به‌ویژه برای آسیب‌پذیرترین اقشار.

اگر تنگه هرمز بیش از دو هفته مسدود بماند، پیامدها می‌تواند «بسیار شدیدتر و گسترده‌تر» از بحران ۲۰۲۲ باشد. ذخایر استراتژیک مواد غذایی و مواد اولیه به سرعت در حال کاهش است و بدون بازگشایی مسیرهای تجاری، صنایع غذایی با بحران جدی مواجه خواهند شد.

بنابراین جنگ و بسته شدن تنگه هرمز، صنایع غذایی جهان را در شرایطی بحرانی قرار داده است. دو شوک هم‌زمان قطع تجارت دریایی و توقف صادرات اوره از دو مسیر مجزا به این صنعت ضربه زده است؛ از یک سو تأمین مواد اولیه بسته‌بندی پلاستیکی مختل شده و از سوی دیگر نهاده‌های کشاورزی با کمبود و افزایش قیمت مواجه شده‌اند.

در این شرایط، تنها راه‌حل پایدار، پایان درگیری با محکومیت اسرائیل و آمریکا توسط سازمان ملل و در نهایت بازگشایی مسیرهای تجاری است، هرچند آثار این بحران تا ماه‌ها و سال‌ها بر صنعت غذایی باقی خواهد ماند.