دلایل تغییرات رفتاری سالمندان

به گزارش سرمایه فردا، «دارند دیوانه‌ام می‌کنند!» این جمله‌ای است که میلیون‌ها خانواده در سراسر جهان هنگام مراقبت از والدین سالمند خود بارها و بارها یا گفته‌اند یا در ذهنشان فریاد زده‌اند. پرخاشگری‌های ناگهانی، فحاشی در جمع، فرار از حمام و پارانویای عجیب، گویی یک غریبه وارد خانه شده و جای مادر یا پدر مهربان قبلی را گرفته است. اما بیشتر این رفتارها قابل توضیح و درمان هستند. رفتارهای آزاردهنده والدین سالمند همیشه شخصی نیست و نباید تصور کرد که آن‌ها عمداً می‌خواهند زندگی را برای فرزندانشان جهنم کنند. در برخی موارد، سالمندان همیشه همین‌طور بوده‌اند و پیری فقط ویژگی‌های شخصیتی آن‌ها را تشدید کرده است.

اما در موارد دیگر، تغییرات رفتاری ناگهانی نشانه یک مشکل جدی پزشکی مثل زوال عقل، افسردگی یا حتی یک عفونت ساده ادراری است که با یک دوره آنتی‌بیوتیک برطرف می‌شود. بنابراین قبل از هر اقدامی، حتماً باید والد خود را نزد پزشک ببرید. در حقیقت می‌توان گفت نگهداری از والدین سالمند مسیری است که با عشق شروع می‌شود اما در میانه راه ممکن است به فرسودگی، عصبانیت و حتی احساس گناهی سنگین ختم شود.

جملاتی شبیه‌ اینکه دارند دیوانه‌ام می‌کنند یا دیگر طاقت ندارم، فریادهای بی‌صدایی هستند که بسیاری از فرزندان در خلوت خود سر می‌دهند. تماشای پدری که همیشه مظهر آرامش بوده و حالا سر هر چیز کوچکی فریاد می‌کشد، یا مادری که همیشه به پاکیزگی شهرت داشت و اکنون هفته‌ها از حمام فرار می‌کند، تصویر غریبه‌ای است که گویی جای والدین مهربان ما را گرفته است. اما حقیقت اینجاست که این رفتارهای آزاردهنده، از پرخاشگری‌های ناگهانی گرفته تا تهمت‌های عجیب و احتکار وسایل بی‌ارزش، همگی ریشه‌هایی دارند که اگر آن‌ها را درک کنیم، تحمل و درمانشان آسان‌تر می‌شود.

وقتی تغییرات ناگهانی نقاب از چهره بیماری بر می‌دارند

بسیاری از خانواده‌ها گمان می‌کنند این رفتارهای عجیب شخصی است و انگار والدینشان عمداً می‌خواهند زندگی را برای آن‌ها سخت کنند. اما واقعیت علمی نشان می‌دهد که تغییرات ناگهانی معمولاً نشانه یک مشکل پزشکی جدی است. از زوال عقل و افسردگی گرفته تا یک عفونت ساده ادراری که در سالمندان به جای علائم جسمی، خودش را با تغییرات رفتاری شدید نشان می‌دهد. بنابراین پیش از هرگونه قضاوت یا برخورد، اولین گام مراجعه به پزشک است تا مشخص شود که آیا یک دوره آنتی‌بیوتیک یا تغییر دارو می‌تواند این توفان رفتاری را آرام کند یا خیر.

یکی از شایع‌ترین مشکلات، خشم و انفجارهای عصبی است. سالمندی دوران از دست دادن‌هاست؛ از دست دادن دوستان، سلامتی و از همه مهم‌تر استقلال. این درد مزمن و ترس از ناتوانی، خشمی فروخفته ایجاد می‌کند که معمولاً سر نزدیک‌ترین افراد خالی می‌شود. در مواجهه با این خشم، نباید موضوع را شخصی گرفت. آن‌ها با شما نمی‌جنگند، بلکه با وضعیت ناگوار خود در حال نبرد هستند. اگر احتمال آلزایمر وجود دارد، جدال بی‌فایده است چون حافظه آن‌ها دیگر توان تحلیل منطقی را ندارد. گاهی حتی حضور یک پرستار غریبه باعث می‌شود سالمند برای حفظ ظاهر هم که شده، رفتار بهتری نشان دهد و فشار از روی دوش فرزندان برداشته شود.

جنگ برای حفظ استقلال و کنترل

در موارد شدیدتر، این خشم به رفتارهای آزاردهنده کلامی و حتی فیزیکی تبدیل می‌شود. برخی سالمندان به دلیل اختلالات شخصیتی قدیمی که حالا در پیری تشدید شده، به تحقیر یا توهین روی می‌آورند. اگر آزارها فیزیکی باشد، باید بدون معطلی از اورژانس اجتماعی کمک گرفت چون این یک خط قرمز است. اما در موارد کلامی، گاهی فاصله گرفتن موقت فرزند و سپردن کار به یک مراقب حرفه‌ای باعث می‌شود سالمند قدر موقعیت خود را بیشتر بداند و فضا برای هر دو طرف تلطیف شود. موضوع حمام نکردن و بی‌توجهی به بهداشت فردی هم از آن دست چالش‌هایی است که فرزندان را به ستوه می‌آورد.

مادری که روزگاری بسیار مرتب بود، حالا ممکن است هفته‌ها از آب فرار کند. ریشه این مشکل می‌تواند افسردگی، ضعف حس بویایی یا حتی ترس از لیز خوردن در حمام باشد. برخی سالمندان حمام نکردن را آخرین ابزار برای اعمال کنترل بر زندگی خود می‌دانند. برای حل این مشکل، تجهیز حمام به وسایل ایمنی مثل صندلی و دستگیره، یا استخدام یک مراقب که سالمند پیش او خجالت کمتری می‌کشد، راه‌گشا خواهد بود. همچنین باید انتظارات را واقع‌بینانه کرد؛ برای یک سالمند، یک یا دو بار حمام در هفته هم می‌تواند کافی باشد.

کابوسِ فحاشی و رفتارهای ناشایست در جمع

فحاشی و رفتارهای نامناسب در جمع نیز کابوس بزرگی برای خانواده‌هاست. اگر این رفتار ناگهانی شروع شده باشد، باید به عفونت‌های پنهان شک کرد. اما اگر دمانس یا زوال عقل عامل آن باشد، باید از تکنیک حواس‌پرتی استفاده کرد. یادآوری خاطرات خوش قدیمی یا صراحت در تعیین خط قرمزها می‌تواند کمک کند. گاهی حتی یک تلنگر عاطفی کوچک که مامان یا بابا اگر فلانی اینجا بود از این حرفت ناراحت می‌شد، می‌تواند آن‌ها را به خود بیاورد.

پارانویا و توهمات، مثل تهمت زدن به فرزندان درباره دزدیدن پول یا دیدن آدم‌های خیالی، از آزاردهنده‌ترین بخش‌های مراقبت است. این توهمات برای سالمند کاملاً واقعی هستند، پس هرگز سعی نکنید آن‌ها را قانع کنید که اشتباه می‌کنند. بهترین برخورد، تایید احساس آن‌هاست؛ به آن‌ها بگویید که می‌فهمید چقدر ترسیده‌اند و در کنارشان هستید. سپس سریعاً موضوع را با پزشک در میان بگذارید چون ممکن است ناشی از کم‌آبی بدن یا عوارض داروهای جدید باشد.

انبار کردن خاطرات بی ارزش

رفتارهای وسواسی و چک کردن مداوم وسایل یا وقت داروها نیز ناشی از اضطراب عمیق درونی است. این‌ها را نباید نقص شخصیتی دید، بلکه این‌ها علائم بیماری هستند. نباید در وسواس آن‌ها شریک شد، مثلاً همراه آن‌ها مدام کیف پول را چک نکنید، بلکه سعی کنید با استفاده از مرطوب‌کننده‌ها یا مشغول کردن دست‌هایشان، محرک‌های وسواسی را حذف کنید. احتکار و جمع کردن وسایل بی‌ارزش مثل روزنامه‌های قدیمی یا دستمال‌های کافه نیز ریشه در ترس از فراموشی خاطرات یا اضطراب از آینده دارد. برای مقابله با این وضعیت، ایجاد یک جعبه خاطرات ویژه که فقط وسایل واقعاً مهم در آن باشد، می‌تواند به سالمند حس امنیت بدهد. در موارد شدید که بهداشت خانه به خطر می‌افتد، کمک گرفتن از خدمات حمایتی یک ضرورت است و نباید به عنوان یک تابو به آن نگاه کرد.