سه شنبه ۲۹ اردیبهشت ۱۴۰۵
توقف طرح ساماندهی دام باعث شده بسیاری از دامداران دوباره به عرصههای جنگلی شمال کشور بازگردند.
لیلا مرگن: بررسیهای میدانی کارشناسان نشان میدهد که حضور دام در جنگلهای شمال کشور بیشتر شده است. پدیدهای که با تعطیلی طرح ساماندهی دام در جنگل، به صورت پررنگتری در این اکوسیستم نمایان شده و آینده هیرکانی را با خطرات جدی مواجه میکند. کارشناسان بر این باورند که در صورت تداوم حضور دام در جنگل، تعداد نهالهای با قطر کم کاهش مییابد و این یعنی در ۵۰ تا ۱۰۰ سال آینده، درختی در مناطق تحت تاثیر دام نخواهیم داشت.
تاکید کارشناسان آن است که بار دیگر دولت تکلیف قانونی ساماندهی دام را به شرح وظایف سازمان منابع طبیعی باز گرداند. نوار باریک جنگلهای شمال، ۵۰ میلیون سالی هست که در دامنه شمالی رشته کوه البرز گسترده شدهاند اما فشارهایی که به این اکوسیستم در یک قرن اخیر وارد شده را شاید نتوان با هیچ دوره دیگری مقایسه کرد. جولان دامها در کف جنگلهای شمال این روزها ابعاد تازهای یافته است و روندهایی که در جنگل طی میشود، کارشناسان را نگران آینده این نوار باریک سبز کرده است. طرحی که قرار بود دام را در جنگل ساماندهی کند و این عامل تخریب را به خارج از جنگل هدایت کند، چند سالی است که متوقف شده و گویا نبود برنامه برای ساماندهی خانوارهای جنگلنشین، در حال نمایاندن اثراتش بر جنگلهای ارزشمند هیرکانی است.
نقی شعبانیان رئیس دبیرخانه کشورهای با پوشش کم جنگل (LFCC) که در جنگل گردشیهایش حضور گسترده دام در جنگل را گزارش کرده، در گفتوگو با هفت صبح نسبت به تشدید این پدیده در جنگلهای شمال کشور هشدار میدهد.به گفته او، حضور دام در جنگل زمینه کوبیدگی خاک، از بین بردن نهال، بروز مشکل برای رویش بذر، کتزنی درختان (حذف پوسته درخت به صورت حلقوی که منجر به خشک شدن درخت میشود) با هدف تولید علوفه بیشتر و … را به همراه دارد و این مسائل، حاصل استفاده سنتی از اکوسیستمهای جنگلی است.
رئیس دبیرخانه LFCC میگوید که از ابتدای برنامه اول توسعه، دولت تلاشهایی برای افزایش شاخصهای پایداری در جنگل انجام داده و تلاش کرده است تا حضور دام بهعنوان یکی از عوامل مخرب در حفاظت از جنگل را از بین ببرد. در همین راستا، طرح جامع مقدماتی در سال ۶۴ تا ۶۵ اجرایی میشود و حدود ۳۳ هزار واحد دامداری، چهار میلیون و ۳۷۰ هزار واحد دامی و ۷۸ هزار تک خانوار جنگلنشین در جنگل شناسایی میشوند.
سپس، طرح ساماندهی دام و جنگلنشینان طراحی میشود و تا برنامه پنجم هم اجرای این طرح در دستور کار سازمان منابع طبیعی قرار میگیرد. با اجرای این طرح یک میلیون و ۴۲۰ هزار واحد دامی از جنگل خارج میشوند اما حدود دو میلیون ۹۵۰ هزار واحد دامی در جنگل باقی میمانند. با اجرای طرح ساماندهی، حدود ۴۷۰۰ خانوار تجمیع شده و پنج هزار هکتار اراضی مستثنیات به همراه ۱۲ هزار دامسرا در عرصههای جنگلی خریداری میشوند اما همه اینها به مفهوم پایان کار نیست.
شعبانیان بر این باور است که طرح ساماندهی دام در جنگل، اگرچه نواقصی داشته اما نیمه کاره رها شدن آن، مسائل بیشتری را برای جنگلهای هیرکانی بهوجود میآورد. زیرا در زمان اجرای این طرح مشوقهایی وجود داشته که جنگلنشینان را ترغیب به خروج از جنگل میکرد اما بعد از رها شدن این برنامههای تشویقی، در برنامه ششم و هفتم توسعه، طمعی ایجاد میشود و دامدارانی که از جنگل خارج شده بودند، به صورت غیر قانونی به این اکوسیستم بازمیگردند؛ به امید اینکه دوباره راهکارهای تشویقی بگذارند و بار دیگر زمینی در اختیار آنها قرار دهند.
رئیس دبیرخانه LFCC تاکید میکند که حضور این میزان دام در جنگل، برازنده کشوری مثل ایران که جزو کشورهای با پوشش کم جنگل است، نبوده و قانونگذار باید مشخصا به دولت تکلیف کند که طرح ساماندهی دام بار دیگر اجرایی شود. باید مشوقهایی برای خروج جنگلنشینان از جنگل طراحی شود و دستگاههای مختلف مثل بیمه و وزارت کشور هم باید مکلف شوند که در اجرای این سیاست با سازمان منابع طبیعی همکاری کنند.
زیرا اگر بخواهیم به شاخصهای پایداری در جنگلها برسیم، راهی جز خروج دام از جنگل نداریم. به اعتقاد شعبانیان، سازمان منابع طبیعی اگرچه علاقه دارد که دامهای حاضر در جنگل را ساماندهی کند اما حل این مشکل از عهده این مجموعه به تنهایی بر نمیآید؛ زیرا توان سازمان منابع طبیعی هم در یک حد مشخصی است و باید همه دستگاهها پای کار بیایند و طرح نیمه کاره ساماندهی دام را به پایان برسانند.
مجید لطفعلیان عضو هیئت علمی دانشگاه ساری نیز در گفتوگو با هفت صبح، حضور پررنگتر دام در جنگل را تایید میکند و بر این باور است که این شیوه بهرهبرداری در سالهای اخیر، بیشتر رواج یافته است. او طرح ساماندهی دام که در سالهای ۷۲ و ۷۳ اجرایی شده را دارای اشکالاتی میداند. یکی از این اشکالات ایجاد طمع در دامداران برای گرفتن زمین بوده است. زیرا پس از اجرای این طرح و تعریف مشوقها، افرادی که حتی دام هم نداشتند، دامی دست و پا میکنند تا در آینده زمینی بگیرند. البته به گفته این عضو هیئت علمی دانشگاه ساری فسادها و رانتهایی هم در کنار اجرای طرح ساماندهی خروج دام وجود داشته اما همه این مسائل به مفهوم آن نیست که باید موضوع خروج دام از جنگل را نیمه کاره رها کنیم.
لطفعلیان میگوید که افراد وارد شده به جنگل تا سالها منتظر بودهاند که کسی برای خروج دام سراغشان برود و پس از اینکه کسی اقدامی نمیکند، همچنان تعداد دامهایشان رو به گسترش است. البته او موفقیتهای محدودی هم برای طرح خروج دام از جنگل متصور است و براساس شنیدهها، اعلام میکند که طرح خروج دام از جنگل در مجموع حدود ۱۰ درصد موفقیت کسب کرده است. لطفعلیان تاکید میکند که اگر قرار است بار دیگر بر خروج دام از جنگل متمرکز شویم، باید طرح قبلی ارزیابی شده و مسیری جدید برای آن طراحی کنیم. آسیبشناسی طرح قبلی موضوعی است که نباید به دست فراموشی سپرده شود.
برخی بر این باورند که خسارت حضور دام در جنگل در مقایسه با بهرهبرداری چوبی چندان قابل توجه نیست. در شرایطی که درختان چند صد ساله با اره موتوری قطع میشوند، چرا باید جلوی حضور چند راس دام را در جنگل گرفت؟ لطفعلیان در واکنش به این اظهارات تاکید میکند که چنین افرادی با موضوع جنگل آشنایی ندارند. حتی خود دامداران و جنگلنشینان هم به اشتباه میگویند که دام در جنگل بوده و این اکوسیستم همچنان باقی مانده است؛
در حالی که سابقه حضور دام در این اکوسیستم بین ۱۰۰ تا ۱۵۰ سال است. تا قبل از این، در پایین بند محل زندگی وجود نداشته و صرفا محدودههای بسیار کوچک و کم جمعیت در مناطقی مثل آمل، بابل و ساری یا شهرهایی از این دست، شاهد حضور سکونتگاه انسانی بوده است. حتی در نقشههای سال ۱۳۴۳، دو شهر چالوس و نوشهر به دلیل محصور بودن در جنگل، قابل شناسایی نیستند. ۶۰ سال قبل این دو شهر با یک راه باریک به یکدیگر متصل بودهاند و حضور دام فقط محدود به مناطق بالابند میشد. اما امروز حضور متمرکز و گسترده دام در جنگل، زادآوری این اکوسیستم را مختل میکند.
این عضو هیئت علمی دانشگاه ساری توضیح میدهد که حضور دام باعث شده به اندازه کافی درختان با قطر کم در جنگل مشاهده نشود. این یعنی ۵۰ تا ۱۰۰ سال دیگر، درختان قطور در جنگل وجود نخواهند داشت. مشکلی که شاید امروز خیلی به چشم نمیآید و دامداران متوجه آن نیستند زیرا حداکثر از اطلاعات دو نسل قبل خود را در اختیار دارند که ۸۰ سال قبل را شامل میشود. هشدار کارشناسان درباره تبعات حضور دام در جنگل را باید جدی گرفت. بدون شک تک خانوارهای جنگلنشین مشکلات متعددی برای اکوسیستمهای ارزشمند جنگلی ایجاد میکنند و جدا شدن این خانوارها از جوامع انسانی، مشکلات فراوان اجتماعی برای خود آنها ایجاد میکند. برای ساماندهی چنین خانوارهایی باید برنامه داشت اما با نظارت دقیق، باید تلاش کرد که زمینه سوء استفادههای بعدی به حداقل برسد.
تمام حقوق برای پایگاه خبری سرمایه فردا محفوظ می باشد کپی برداری از مطالب با ذکر منبع بلامانع می باشد.
سرمایه فردا