بررسی تجاوز به تمدن ایران

به گزارش سرمایه فردا، در روزهایی که صدای انفجار و دود، آسمان تهران را خاکستری کرده بود، کمتر کسی فکر می‌کرد که شعله‌های جنگ، دامن تاریخ و هویت چند صد ساله این شهر را هم بگیرد. اما حالا که چهل روز از آن روزهای پرالتهاب گذشته، آمارهای رسمی نشان می‌دهند که جنگ فقط ساختمان‌های نوساز و زیرساخت‌های شهری را هدف نگرفته، بلکه حافظه تاریخی یک ملت را نشانه رفته است. گزارش‌هایی که از دل عمارت‌های قدیمی و دیوارهای کاشی‌کاری شده بیرون می‌آید، حکایت از یک «فاجعه فرهنگی» دارد؛ فاجعه‌ای که حالا پای یونسکو و شورای بین‌المللی موزه‌ها را هم به میان کشیده است.

کاخ گلستان؛ نگینی که ترک خورد

محمدصادق معتمدیان در یکی از جدیدترین اظهارنظرهای خود در این مورد اعلام کرد که در طول ۴۰ روز تهاجم، خسارت‌های جبران‌ناپذیری به اماکن تاریخی پایتخت وارد شده است. طبق آمار او، ۱۷ اثر که در بالاترین رده ثبت ملی بودند، آسیب جدی دیده‌اند. اما خبر تکان‌دهنده، آسیب دیدن «کاخ گلستان» است؛ تنها اثر پایتخت که در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده و به نوعی آبروی معماری و تاریخ ایران در نگاه جهانیان است.

وی با اشاره به اینکه این کاخ مقصد اول توریست‌های خارجی در تهران بوده، تاکید کرد که این بنا نه فقط برای ما، بلکه برای کل جهان ارزش دارد. او با لحنی انتقادی گفت: «با وجود تمام ادعاهای حقوق بشری، در این جنگ نشان دادند که به هیچ قاعده و قانونی پایبند نیستند. قوانین سال ۱۹۵۴ و ۱۹۹۸ به صراحت می‌گوید حمله به زیرساخت‌های فرهنگی جنایت جنگی است، اما انگار این قوانین فقط روی کاغذ برای خودشان زیباست.»

وزیر میراث فرهنگی: این یک نسل کشی فرهنگی است

در همین رابطه، وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی هم در بازدیدی که از عمارت‌های آسیب‌دیده داشت، این حملات را محکوم کرد. او با بیان اینکه مرمت این آثار سال‌ها زمان و بودجه‌های کلان می‌طلبد، گفت: «ما فقط با تخریب چند دیوار آجری یا کاشی قدیمی روبه‌رو نیستیم؛ این یک نسل‌کشی فرهنگی است. وقتی دشمن به کاخی حمله می‌کند که نماد دیپلماسی و هنر ایران است، یعنی می‌خواهد ریشه‌های تاریخی ما را بزند.» وزیر میراث فرهنگی همچنین اعلام کرد که تیمی از بهترین مرمت‌گران کشور برای تثبیت وضعیت اضطراری بناها به منطقه اعزام شده‌اند، اما هشدار داد که برخی آسیب‌ها به تزئینات داخلی و آینه‌کاری‌ها، عملاً غیرقابل بازگشت هستند.

دبیرکل یونسکو در ایران: پرونده به لاهه می‌رود

دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو در ایران نیز با تایید مکاتبات گسترده با دفتر مرکزی یونسکو در پاریس، اعلام کرد که گزارش دقیقی از تخریب‌ها تهیه شده است. او گفت: «ما از یونسکو خواسته‌ایم که بر اساس کنوانسیون لاهه، این موضوع را به عنوان یک نقض آشکار حقوق بین‌الملل پیگیری کند. یونسکو وظیفه دارد از میراثی که متعلق به بشریت است دفاع کند، نه اینکه فقط نظاره‌گر باشد.» او همچنین به اهمیت نشان «سپر آبی» اشاره کرد و گفت که نصب این نشان‌ها روی بناهای تهران، یک پیام روشن به طرف‌های درگیر بود که متاسفانه در بسیاری از موارد نادیده گرفته شد.

نامه نجات از پاریس؛ ایکوم وارد می‌شود

در اوج این نگرانی‌ها، نامه‌ای از آن سوی مرزها، کمی از تلخی ماجرا کاست. آنتونیو رودریگز، رئیس ایکوم جهانی (شورای بین‌المللی موزه‌ها)، در پاسخی فوری به نامه منیر خلقی، رئیس ایکوم ایران، حمایت تمام‌قد خود را از موزه‌ها و میراث فرهنگی ایران اعلام کرد. رودریگز در این نامه تایید کرد که ابعاد تخریب‌ها توسط دبیرخانه ایکوم و سازمان‌های بین‌المللی مثل یونسکو پایش شده و مورد تایید است.
او یک پیشنهاد عملیاتی داد: «ایکوم آماده است مشاوره‌های تخصصی بین‌المللی را با حضور کارشناسان برجسته در حوزه‌های مرمت، حفاظت و مدیریت بحران تسهیل کند.» این یعنی به زودی باید منتظر حضور کارشناسان سازمان‌هایی مثل «ایکروم» در راهروهای آسیب‌دیده کاخ گلستان باشیم تا برای نجات آنچه باقی مانده، آستین بالا بزنند.

سپر آبی و جنگ در فضای مجازی

رئیس ایکوم جهانی در بخش دیگری از نامه‌اش به یک نکته جالب اشاره کرد؛ نصب نشان «سپر آبی» روی بناهای تاریخی ایران. او گفت که تصاویر این اقدام به طور گسترده در شبکه‌های اجتماعی منتشر شده و نشان‌دهنده هوشیاری متخصصان ایرانی است. سپر آبی در واقع همان نقشی را برای موزه‌ها دارد که صلیب سرخ برای بیمارستان‌ها ایفا می‌کند. رودریگز معتقد است استفاده از این ابزار در بستر درگیری‌های مسلحانه، نشان‌دهنده مشارکت فعال ایران در حفاظت از دارایی‌های فرهنگی‌اش است.

فهرست قرمز و درس از تجربه لبنان

یکی از توصیه‌های جدی رودریگز، بحث «فهرست‌بندی دقیق» بود. او از موزه‌داران ایرانی خواست که فارغ از بحث قاچاق اموال فرهنگی، فهرست‌های خود را با حداکثر مستندات تصویری به‌روز کنند. او تاکید کرد که این فهرست‌ها باید در چندین مکان مختلف «بک‌آپ» یا پشتیبان‌گیری شوند تا اگر اثری مفقود شد یا آسیب دید، مدرک معتبری برای اثبات مالکیت و وضعیت اصلی آن وجود داشته باشد. رئیس ایکوم جهانی به تجربه موفق لبنان هم اشاره کرد. لبنان چند هفته پیش درخواست حفاظت ویژه برای ۳۹ سایت تاریخی خود را به یونسکو ارائه داد و موافقت جهانی را گرفت. رودریگز پیشنهاد داد ایران هم فهرستی از آثار با ارزش جهانی برجسته تهیه کند تا تحت حمایت‌های ویژه و اضطراری یونسکو قرار بگیرند.

تامین مالی برای بازسازی تاریخ

اما سوال بزرگ اینجاست: پول بازسازی این بناها از کجا می‌آید؟ رودریگز در پایان نامه‌اش به دو منبع مهم اشاره کرد: «صندوق اضطراری میراث یونسکو» و منابع «ائتلاف بین‌المللی برای حفاظت از میراث در مناطق درگیر.» او قول داد که ایکوم به عنوان یک شریک نزدیک، تمام درخواست‌های بودجه از سوی ایکوم ایران را تسهیل کند تا هرچه زودتر منابع مالی برای مرمت‌های اضطراری تزریق شود.