آب خاکستری در بسیاری از کشورها برای مصارف غیرشرب مانند کولرها و فضای سبز استفاده می‌شود.

لیلا مرگن: بازچرخانی آب خاکستری در منازل، هنوز در پیچ و خم تدوین استانداردهاست تا تبدیل به الزامات ساختمان شود. به گفته عضو هیئت علمی موسسه تحقیقات آب، از آنجا که کشور درگیر اولویت‌های متعددی است، این شیوه موثر در کاهش ناترازی آب کلانشهرها، هنوز به مرحله اجرا نرسیده است. با این وجود، گام‌های موثری در اصفهان و مشهد در رابطه با استفاده از آب خاکستری برداشته شده و تهران هم تلاش می‌کند، اقداماتی را در این رابطه انجام دهد.

آبی که به سیستم لوله‌کشی خانه‌ها وارد می‌شود، در بخش‌های مختلفی از منازل مورد استفاده قرار می‌گیرد. طبق تعاریف موجود، تمام آب ورودی به منازل، به جز آن قسمتی که در توالت مورد استفاده قرار می‌گیرد، آب خاکستری نامیده می‌شود. فاضلاب خروجی توالت‌ها را هم آب سیاه نامیده‌اند. در بسیاری از کشورهای پیشرفته دنیا، راهکارهایی را برای استفاده چندباره از آب خاکستری پیاده کرده‌اند اما در ایران خشک، از این ماده حیاتی یک بار استفاده کرده و با تبدیل آن به فاضلاب، آب را دور می‌ریزیم!

اقدامی که برای ایران با کسری وحشتناک در منابع آب سطحی و زیرزمینی، اصلا پذیرفتنی نیست. سال‌هاست که بحث استفاده از آب خاکستری در منازل مطرح است و راهکارهای ساده‌ای توسط فعالان محیط زیست که عمدتا بر جمع‌آوری مکانیکی چنین آبی متمرکز شده، پیشنهاد می‌شود اما واقعا کی جمع‌آوری اصولی آب خاکستری به ساخت و سازها راه می‌یابد؟

استفاده از آب خاکستری در مصارف غیرشرب

عباس اکبرزاده عضو هیئت علمی موسسه تحقیقات آب در گفت‌وگو با هفت صبح، فاضلاب را یک منبع آبی معرفی می‌کند که در مناطق خشک و نیمه خشک، استفاده از آن بسیار مورد اقبال قرار گرفته است. او می‌گوید که در بسیاری از کشورهای پیشرفته، آب خاکستری را برای مصارف غیر شرب مثل خنک کننده‌ها، کولرها، فلاش تانک‌ها، شست‌وشـــوی زمین، کارواش‌ها و غیره استفاده می‌کنند.

در این کشورها، استاندارد ساختمان‌ها به نحوی است که بخشی از ساختمان از آب خاکستری استفاده می‌کند و در بقیه قسمت‌ها، به آب لوله کشی شهر متصل هستند. به گفته اکبرزاده، در ایران کارگروهی در وزارت راه و شهرسازی تشکیل شده تا استانداردهای مرتبط با استفاده از آب خاکستری را تدوین کنند اما هنوز در ابتدای راه قرار دارند. این استانداردها مشخص می‌کند که نصب سیستم آب خاکستری در چه ساختمان‌هایی منطقی است. البته می‌توان گفت در ساختمان‌هایی که چنین سیستمی ندارند، اقتصادی نیست که کار تجهیز به سیستم تصفیه آب خاکستری انجام شود؛ ولی برای ساختمان‌های جدید با متراژ بالای پنج تا 6 هزار متر، می‌توان سیستم بازچرخانی را در زمان ساخت مستقر کرد.

اهمیت ورود به مباحث الزامی ساخت مسکن

این عضو هیئت علمی موسسه تحقیقات آب بر این باور است که پس از تدوین استانداردهای بازچرخانی آب خاکستری، حتما باید این استانداردها در مباحث الزامی ساخت مسکن گنجانده شوند تا پیمانکاران موظف باشند آنها را اجرایی کنند. در غیر این صورت، موفق به دریافت سند برای املاک خود نخواهند بود. یعنی پیمانکاری که شهر جدید می‌سازد، باید بداند که اگر می‌خواهد پایان کار بگیرد و برای واحدهای ساخته شده‌اش سند دریافت کند، باید استانداردهای آب خاکستری را رعایت کند.

او دلیل تاخیر در تدوین استانداردهای لازم در این حوزه را هماهنگی دستگاه‌ها و وزارتخانه‌های مختلف مثل نیرو، راه و شهرسازی و محیط زیست به همراه اولویت‌های متعدد موجود در کشور می‌داند. وقوع چند مرحله جنگ در سال گذشته، اولویت‌های دیگری را پیش کشیده که قطعا موضوع تدوین استانداردهای آب خاکستری را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد. اکبرزاده، اعداد درج شده برای صرفه‌جویی در مصرف آب در منابع مختلف را بسیار جذاب توصیف می‌کند و توضیح می‌دهد که منابع از صرفه‌جویی 50 تا 70 درصدی، با استفاده از بازچرخانی آب خاکستری خبر می‌دهند. در نتیجه اگر چنین مسئله‌ای جدی گرفته شود، می‌توان در یک بازه زمانی مشخص (و نه در کوتاه مدت) روی حل مشکل ناترازی آب تهران به کمک بازچرخانی آب خاکستری، حساب باز کرد.

مشهد و اصفهان از تهران جلو افتادند

به گفته اکبرزاده، در موضوع استفاده از آب خاکستری، مشهد و اصفهان زودتر از تهران کار خود را آغاز کرده و از طریق شورای شهر الزامات داخلی در این رابطه وضع کرده‌اند. در شهرداری تهران هم شورای شهر از شهرداری برنامه‌ای در رابطه با بازچرخانی آب خاکستری مطالبه کرده و از سال 1401 تدوین این برنامه در دستور کار قرار گرفته است.

کاهش آب تصفیه‌خانه‌های تهران

در شهری مثل تهران سیستم جمع‌آوری فاضلاب برای تصفیه آن در تصفیه‌خانه‌های بزرگ در دست اجراست. آیا در پایتخت بازچرخانی آب خاکستری در ساختمان‌ها تعارض ایجاد نمی‌کند و میزان ورودی آب به تصفیه‌خانه‌های فاضلاب را کاهش نمی‌دهد؟ اکبرزاده می‌گوید که قطعا با اجرای سیاست تصفیه آب خاکستری، ورودی آب به تصفیه خانه‌های بزرگ فاضلاب کاهش می‌یابد اما تصمیمات گذشته بر اساس علم آن روز گرفته شده و او، به‌عنوان کسی که الفبای محیط زیست و فاضلاب را بلد است، مخالف جمع کردن همه فاضلاب به صورت ثقلی در یک نقطه و تصفیه آن است.

این عضو هیئت علمی موسسه تحقیقات آب می‌گوید که در کشورهای جهان اول درباره تصفیه فاضلاب تمرکززدایی انجام می‌شود. در این رابطه، آب خاکستری در تصفیه خانه محلی که شبیه خانه‌های مسکونی است و در بافت شهری هارمونی ایجاد می‌کند، جمع‌آوری و تصفیه شده و به مصرف غیر شرب شهری مثل آتش‌نشانی، آبیاری فضای سبز، شست‌وشوی معابر و … می‌رسد.

اکبرزاده تذکر می‌دهد: در شهری مثل تهران، به دلیل اختلاف ارتفاع، اصلا اقتصادی نیست که پساب تصفیه خانه جنوب تهران برای آبیاری فضای سبز اتوبان مدرس استفاده شود. به همین خاطر، آب و فاضلاب تهران هم با وجود دو تصفیه خانه بزرگ جنوب شرق و جنوب غرب تهران، اندکی سیاست‌هایش را تغییر داده و برای خانه‌هایی که هنوز به سیستم این تصفیه خانه‌ها متصل نشده‌اند، با استقرار تصفیه خانه‌های محلی به دنبال توسعه چنین تصفیه خانه‌هایی است.