در طرحی قرار است ۳۵ هزار مشاور را برای مقابله با اعتیاد در مدارس آموزش داده شود ، چراکه اعتیاد ناشی از فشار روانی افزایش یافتهاست.
سارا خادمی: اعتیاد در دنیای امروز دیگر آن تصویر کلیشهای مردی با چهره تکیده در گوشه خیابان نیست. حالا این آسیب، لایههای پنهانی پیدا کرده و به سنین نوجوانی و حتی محیطهای آموزشی رسیده است. در چنین شرایطی، همیشه این سوال مطرح بوده که نهادهای مسئول چه برنامهای برای محافظت از نسل جوان دارند؟ اخیراً ستاد مبارزه با مواد مخدر از طرحهای جدیدی برای سال ۱۴۰۵ پرده برداشته که نشان میدهد تمرکز از برخوردهای سخت به سمت لایههای نرمتر یعنی آموزش و پیشگیری در مدرسه کوچ کرده است. اما مسئله این است که این طرحها تا چه حد میتوانند در دنیای واقعی دانشآموزان تغییر ایجاد کنند؟
از برخورد پلیسی تا همیار دانشآموز
طی دهههای گذشته، همیشه نگاه به اعتیاد یک نگاه امنیتی و پلیسی بوده است. اما حالا آمارهایی که از سوی مسئولان شنیده میشود، نشاندهنده یک چرخش در نگاه آنهاست. مدیران ستاد مبارزه با مواد مخدر معتقدند که مدرسه باید به دژی در برابر مواد مخدر تبدیل شود. یکی از این برنامهها که با سر و صدای زیادی مطرح شده، طرح «سفیران دانشآموزی» است. ایدهای که گفته میشود شباهت زیادی به طرح قدیمی همیار پلیس دارد. در این مدل، قرار است خود دانشآموزان به عنوان دیدهبان سلامت در محیط مدرسه عمل کنند.
اما تحلیلگران اجتماعی معتقدند اعطای نشان سفیر به دانشآموزان تنها زمانی جواب میدهد که فضای اعتمادسازی در مدرسه شکل گرفته باشد. اگر این طرح فقط در حد یک حکم روی کاغذ بماند، نمیتوان انتظار داشت که نوجوانان حرفهای همسالان خود را جدی بگیرند. زهرا عابدینی، مدیرکل پیشگیری این ستاد، مدعی است که هدف از این کار، نهادینه کردن پیشگیری به عنوان یک باور در بین محصلان است. او میگوید که با مشارکت دانشآموزان در جشنوارهها و فعالیتهای گروهی، میتوان تابآوری آنها را در برابر پیشنهادهای وسوسهانگیز بالا برد.
ارتش مشاوران؛ واقعیت یا شعار؟
یکی از بخشهای کلان برنامهای که برای سال ۱۴۰۵ تدوین شده، توانمندسازی ۳۵ هزار مشاور در سراسر کشور است. عدد ۳۵ هزار شاید در نگاه اول خیرهکننده باشد، اما وقتی آن را در کنار جمعیت میلیونی دانشآموزان قرار میدهیم، متوجه سنگینیِ بار میشویم. ستاد مبارزه با مواد مخدر اعلام کرده که قصد دارد تمام مشاوران کشور را در یک سیکل آموزشی تخصصی قرار دهد. از دیدگاه کارشناسی این اقدام اگر به درستی اجرا شود، میتواند شبکه مفیدی بسازد. بر اساس گزارشهای دولتی، این مشاوران وظیفه دارند نه تنها با دانشآموز، بلکه با والدین و حتی کادر آموزشی هم در ارتباط باشند. عابدینی، مقام مسئول در ستاد میگوید این مشاوران باید بر تمام ابعاد پیشگیری اشراف پیدا کنند تا به جای برخوردهای چکشی، راهکارهای علمی ارائه دهند. با این حال، منتقدان میگویند آموزشِ صرف کافی نیست و مشاوران در مدارس ایران با کوهی از پروندههای تحصیلی و تربیتی روبهرو هستند که شاید وقتِ چندانی برای تمرکزِ عمیق روی موضوع اعتیاد برایشان باقی نگذارد.
از خانواده تا محیط کار
نقشه راهی که مسئولان ترسیم کردهاند، فقط به مدرسه محدود نمیشود. آنها چهار محیط هدف را شامل «آموزش، خانواده، محیط کار و محله» تعریف کردهاند. در بخش خانواده، صحبت از کارزارهای ملی برای بازآفرینی گفتمان زندگی سالم است. طبق اطلاعات منتشر شده توسط ستاد، قرار است خانوادهها آگاهتر شوند تا بتوانند نشانههای اولیه خطر را در فرزندان خود تشخیص دهند. همچنین در بخشهای دیگر، پای پیشگیری به پادگانها، حوزههای علمیه و حتی کارخانهها باز شده است. عابدینی اشاره میکند که در سال گذشته، آموزشهایی برای روحانیون و کادر نظام سلامت برگزار شده تا آنها هم به عنوان مبلغان حوزه پیشگیری عمل کنند. این نشان میدهد که دولت به دنبال ایجاد یک شبکه گسترده است تا در هر جایی که تجمعی وجود دارد، سایه پیشگیری هم باشد. اما نکته اینجاست که چقدر این آموزشها با زبانِ واقعی مردم و جوانانِ امروز همخوانی دارد؟ آیا زبانِ یک روحانی در پادگان یا یک مربی در مدرسه تلویزیونی، میتواند روی نوجوانی که با اینترنت و دنیای مجازی پیوند عمیقی دارد، تاثیر بگذارد؟
مرکز ثقلی به نام کانونهای یاریگران
یکی دیگر از قطعات پازل پیشگیری، کانونهای «یاریگران زندگی» در مدارس است. طبق آمارهای رسمی، حدود سه هزار کانون و ۳۱ خانه یاریگری در استانها وجود دارد. مسئولان ستاد اعتراف میکنند که تاکنون این کانونها بیشتر جنبه کمیتی داشتهاند و حالا در سال ۱۴۰۵ قرار است به سمت کیفیسازی بروند. این یعنی پذیرش اینکه صرفِ وجود یک دفتر یا نام در مدرسه، مشکلی را حل نمیکند. توسعه محتوایی این کانونها با همکاری وزارت آموزش و پرورش، وعدهای است که باید دید در پایان سال تحصیلی چقدر از آن محقق میشود.
چالش همگامسازی دستگاهها
بزرگترین مانعی که همیشه بر سر راه چنین طرحهای کلانی بوده، ناهماهنگی بین دستگاهی است. عابدینی در سخنانش تاکید کرده که پیشگیری یک اقدام مقطعی نیست و ستاد به تنهایی نمیتواند آن را مدیریت کند. او میگوید برنامه ۱۴۰۵ بر اساس یک حکمرانی واحد بنا شده که در آن همه از وزارت کار گرفته تا وزارت بهداشت و دستگاههای قانونگذار باید سهم خود را ایفا کنند. اما تجربه نشان داده که معمولاً در میانه راه، بودجهها کم میآید یا اولویتهای دولت تغییر میکند و طرحهای پیشگیرانه که خروجی آنها دیروز مشخص نمیشود، به حاشیه میروند.
پناه بردن به محتوا و گفتمانسازی
از میان حرفهای مسئولان ستاد مبارزه با مواد مخدر، یک نکته به خوبی برجسته است: تمرکز بر تولید محتوا. آنها میخواهند به جای دخالتهای فیزیکی، بر روی ذهن دانشآموز سرمایه گذاری کنند. ایجاد مراکز آموزشی «تابآور» در دانشگاهها و محیطهای شهری و روستایی با شعار «هر شهروند یک سفیر»، نشان از یک تلاش برای اجتماعی کردن مبارزه با اعتیاد دارد. عابدینی معتقد است که تولید محتوای جذاب و مرتبط با سبک زندگی امروز، تنها راهی است که میتواند نوجوان را از لغزش بازدارد.
