از امروز ۱۵ اردیبهشت ۱۴۰۵، حساب مادرانی که در سال جاری صاحب نوزاد شیرخوار شده‌اند، به مبلغ ۲ میلیون تومان شارژ می‌شود. طرح حمایتی «کارت امید مادر» که با هدف حمایت از تغذیه و بهداشت نوزادان در ماه‌های اولیه زندگی طراحی شده است، امروز رسماً اجرایی می‌شود. این یارانه ماهانه تا ۲۴ ماه (دو سال) به حساب مادران واریز خواهد شد و بر خلاف بسیاری از طرح‌های حمایتی دیگر، شامل همه دهک‌های درآمدی می‌شود. در این گزارش، نگاهی می‌اندازیم به جزئیات این طرح، شرایط دریافت، و تأثیر آن بر معیشت خانواده‌ها.

به گزارش سرمایه فردا، در شرایطی که تورم نقطه به نقطه ۷۳.۵ درصدی و افزایش قیمت کالاهای اساسی، فشار مضاعفی بر دوش خانواده‌ها وارد کرده است، دولت طرح حمایتی جدیدی را برای مادران دارای نوزاد شیرخوار کلید زده است. «کارت امید مادر» که وعده آن از ماه‌ها پیش داده شده بود، امروز (۱۵ اردیبهشت ۱۴۰۵) وارد فاز اجرایی می‌شود. بر اساس این طرح، مادرانی که فرزندشان از تاریخ ۱ فروردین ۱۴۰۵ به بعد متولد شده باشد، ماهانه ۲ میلیون تومان اعتبار دریافت می‌کنند. این اعتبار تا ۲۴ ماه (دو سال) واریز خواهد شد. نکته جالب توجه اینکه این طرح «همه‌شمول» است و برخلاف بسیاری از طرح‌های حمایتی دیگر (مثل کالابرگ که دهک‌های بالا را حذف می‌کند)، در اینجا هیچ محدودیت درآمدی برای دریافت وجود ندارد. یعنی مادرانی که در دهک‌های بالای درآمدی نیز قرار دارند، مشمول دریافت این یارانه می‌شوند. این تصمیم، با هدف حمایت از «فرزندآوری» و «جمعیت» و تشویق مادران به شیردهی طبیعی گرفته شده است. اما آیا این سیاست «همه‌شمول» از نظر اقتصادی به صرفه است؟ و آیا ۲ میلیون تومان در برابر هزینه‌های سرسام‌آور شیر خشک، پوشک و لباس نوزاد (که گاهی تا ۳ تا ۵ میلیون تومان در ماه می‌شود) کافی است؟ در ادامه، به این پرسش‌ها پاسخ خواهیم داد.

جزئیات طرح؛ چه کسانی مشمول می‌شوند و چگونه ثبت‌نام کنند؟

طبق اعلام وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، مادرانی که فرزندشان از تاریخ ۱ فروردین ۱۴۰۵ به بعد متولد شده باشد، مشمول دریافت «کارت امید مادر» می‌شوند. میزان اعتبار ماهانه برای هر کودک، ۲ میلیون تومان است. این اعتبار تا ۲۴ ماه (دو سال) به حساب مادر واریز می‌شود. برای ثبت‌نام، نیازی به اقدام جداگانه نیست. بر اساس اعلام وزارت رفاه، با استفاده از داده‌های ثبت‌احوال و سازمان ثبت اسناد، شناسایی مادران و نوزادان به صورت خودکار انجام می‌شود و اعتبار به حساب سرپرست خانوار (که معمولاً مادر است) واریز می‌گردد. با این حال، اگر مادری تا چند روز آینده اعتبار را در حساب خود مشاهده نکرد، می‌تواند از طریق سامانه «حمایت» (hemayat.mcls.gov.ir) یا تماس با سامانه ۱۵۷۴ (سامانه پاسخگویی وزارت رفاه) پیگیری کند.

این طرح برای همه دهک‌های درآمدی (از ۱ تا ۱۰) اجرا می‌شود و هیچ محدودیت درآمدی ندارد. تنها شرط، داشتن فرزند متولد شده از فروردین ۱۴۰۵ به بعد است. یعنی مادرانی که فرزندشان اسفند ۱۴۰۴ به دنیا آمده (حتی یک روز قبل از شروع سال)، مشمول نمی‌شوند. این یک «خط قرمز زمانی» است که ممکن است باعث نارضایتی برخی مادران شود. چرا؟ چون هزینه‌های یک نوزاد، چه در اسفند به دنیا بیاید و چه در فروردین، تفاوت چندانی ندارد. اما قانون، قانون است. متأسفانه. شاید در آینده این قانون اصلاح شود. اما فعلاً همین است.

 شمولیت همه دهک‌ها، دو پیامد دارد

پیامد مثبت، «حذف بروکراسی و هزینه‌های گزاف تشخیص دهک» است. در طرح‌های قبلی (مثل کالابرگ)، فرآیند تشخیص دهک‌ها بسیار زمان‌بر، پرهزینه، و همراه با خطا بود. این طرح با حذف این فرآیند، هم در هزینه‌ها صرفه‌جویی می‌کند و هم سرعت اجرا را افزایش می‌دهد. پیامد منفی، «ناعادلانه بودن» است. چرا یک مادر در دهک ۱۰ (ثروتمندترین دهک) باید یارانه ۲ میلیون تومانی دریافت کند؟ این پول از کجا می‌آید؟ از جیب مالیات‌دهندگان (که خود دهک‌های پایین هستند). برخی کارشناسان معتقدند که دولت می‌توانست با هدفمند کردن این یارانه (مثلاً فقط دهک‌های ۱ تا ۵)، منابع را بهینه‌تر تخصیص دهد و شاید مبلغ یارانه را به ۳ میلیون تومان افزایش دهد. اما دولت تصمیم گرفت که «همه‌شمول» باشد. شاید دلیل آن، تشویق فرزندآوری در همه اقشار جامعه باشد.

چرا که برخی از دهک‌های بالا نیز به دلیل هزینه‌های بالا، از فرزندآوری منصرف شده‌اند. اگر این یارانه به آنها انگیزه بدهد که صاحب فرزند شوند، آنگاه هزینه‌هایش قابل توجیه است. اما این فرضیه، نیاز به بررسی و تحقیق دارد. آیا ۲ میلیون تومان برای یک خانواده ثروتمند، انگیزه‌بخش است؟ به نظر نمی‌رسد. پس شاید تصمیم درستی نبوده باشد. فقط زمان مشخص خواهد کرد. ما فقط می‌توانیم تحلیل کنیم. و امیدوار باشیم که سیاست‌گذاران تجدید نظر کنند. اگر نه، این طرح، تبدیل به «رانت برای ثروتمندان» خواهد شد و این، چیزی نیست که کسی از آن دفاع کند. مگر خود ثروتمندان که آنها هم معمولاً از این «رانت‌های پنهان» استقبال می‌کنند. هرچند به زبان نمی‌آورند. عجیب است، نه؟

تأثیر ۲ میلیون تومان بر بودجه خانواده در برابر هزینه‌های واقعی نوزاد

۲ میلیون تومان در ماه، رقم قابل توجهی است. اما در برابر هزینه‌های واقعی نگهداری از یک نوزاد در سال ۱۴۰۵، چقدر کفایت می‌کند؟ بیایید یک حساب سرانگشتی انجام دهیم. قیمت شیر خشک (فرمولا) که بسیاری از مادران به دلیل کمبود شیر یا مشکلات شغلی مجبور به استفاده از آن هستند، در فروردین ۱۴۰۵ حدود ۵۰۰ تا ۷۰۰ هزار تومان در هر قوطی (۷۰۰ تا ۹۰۰ گرمی) است. یک نوزاد ماهانه به طور متوسط ۴ تا ۵ قوطی شیر خشک مصرف می‌کند. یعنی فقط شیر خشک ماهانه ۲ تا ۳.۵ میلیون تومان هزینه دارد. پوشک نوزاد (یک بسته ۶۰ عددی) حدود ۴۰۰ تا ۵۰۰ هزار تومان است. یک نوزاد ماهانه به ۴ تا ۵ بسته پوشک نیاز دارد (با احتساب تعویض هر ۴ تا ۵ ساعت). یعنی فقط پوشک، ماهانه ۱.۶ تا ۲.۵ میلیون تومان هزینه دارد. لباس، شوینده، ویزیت پزشک، واکسن و سایر مخارج را هم که اضافه کنید، هزینه ماهانه نگهداری از یک نوزاد به راحتی به ۵ تا ۷ میلیون تومان می‌رسد. بنابراین، ۲ میلیون تومان یارانه، تنها حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد از هزینه‌ها را پوشش می‌دهد. مابقی (۶۰ تا ۷۰ درصد) باید از جیب خانواده پرداخت شود. با این حال، همین ۲ میلیون تومان هم می‌تواند برای خانواده‌های کم‌درآمد (دهک‌های ۱ تا ۳) که درآمد ماهانه‌شان کمتر از ۱۰ میلیون تومان است، یک «نفس تازه» باشد. شاید دیگر مجبور نباشند بین خرید شیر خشک و خوردن ناهار، یکی را انتخاب کنند. شاید بتوانند با خیال راحت‌تری کودک خود را به پزشک ببرند. شاید دیگر مجبور نباشند پوشک کهنه را بشویند و دوباره استفاده کنند. شاید… شاید… شاید…

۲ میلیون تومان، عدد خوبی است، اما کافی نیست. دولت باید در ماه‌های آینده، متناسب با تورم، مبلغ این یارانه را افزایش دهد. همچنین، باید با انعقاد قرارداد با داروخانه‌ها و فروشگاه‌های زنجیره‌ای، امکان خرید شیر خشک و پوشک با قیمت مصوب و تخفیف‌دار را فراهم کند. در غیر این صورت، ۲ میلیون تومان در برابر تورم ۷۳.۵ درصدی، به سرعت ارزش واقعی خود را از دست می‌دهد. سال آینده، شاید این ۲ میلیون تومان، فقط ۱ میلیون تومان ارزش داشته باشد. آن وقت، مادران دوباره به نقطه اول بازمی‌گردند. با ناامیدی بیشتر. دولت باید به فکر «نظام تأمین کالاهای اساسی نوزادان» باشد. شبیه کالابرگ، اما اختصاصی برای شیر خشک و پوشک. این نظام، می‌تواند شامل «کوپن الکترونیک» باشد که با آن، مادران بتوانند این اقلام را با قیمت توافقی (و نه قیمت بازار آزاد) از فروشگاه‌های زنجیره‌ای تهیه کنند. این کار، هم شفافیت را افزایش می‌دهد و هم از افزایش بی‌رویه قیمت‌ها جلوگیری می‌کند. البته اجرای آن، نیازمند همکاری وزارت بهداشت و سازمان حمایت از مصرف‌کنندگان است. شدنی است؟ بله. اما آیا اراده هست؟ نمی‌دانم. امیدوارم که باشد. وگرنه، این طرح حمایتی هم، مثل بسیاری از طرح‌های قبلی، تبدیل به یک «مسکن موقتی» می‌شود. و مادران، همچنان در رنج خواهند بود. رنجی که هیچ کس جز خودشان نمی‌فهمد. مادران، ستون‌های جامعه هستند. اگر آنها رنج ببرند، جامعه می‌لرزد. و شاید فرو بریزد. پس بیایید به فکر آنها باشیم. نه با شعار، با عمل. عمل، نه حرف. عمل. لطفاً.

طرح «کارت امید مادر» که از امروز اجرایی شده است، یک اقدام مثبت و قابل تحسین از سوی دولت برای حمایت از مادران و نوزادان در شرایط بحران اقتصادی است. واریز ماهانه ۲ میلیون تومان به حساب مادران دارای نوزاد شیرخوار، می‌تواند تا حدودی فشار هزینه‌های سنگین شیر خشک، پوشک و سایر مایحتاج نوزاد را کاهش دهد. با این حال، این مبلغ در برابر تورم ۷۳.۵ درصدی و هزینه‌های واقعی (۵ تا ۷ میلیون تومان در ماه)، کافی نیست. همچنین، شمولیت همه دهک‌های درآمدی (از جمله ثروتمندان) یک تصمیم بحث‌برانگیز است که می‌تواند منابع را از اقشار نیازمند دور کند. دولت باید هر چه سریع‌تر با هدفمند کردن یارانه (اختصاص به دهک‌های پایین)، افزایش مبلغ یارانه متناسب با تورم، و ایجاد «نظام تأمین کالاهای اساسی نوزادان» (مشابه کالابرگ)، این طرح را بهبود بخشد. مادران ایرانی، لایق بهترین‌ها هستند. آنها در سخت‌ترین شرایط، فرزندان خود را بزرگ می‌کنند. نباید اجازه داد که فشار اقتصادی، آنها را از این امر مقدس باز دارد. «کارت امید مادر» یک شروع است، نه پایان.