پازل نقدینگی در جنگ

آزاد کلهر:  تحلیل  از رفتار مردم در زمان نااطمینانی و جنگ بسیار دقیق و روشن است. می‌خواهم با زبان ساده‌تر و با دو مفهوم کلیدی «ترازنامه» و «حرکت پول»، این پازل را کامل کنم. واقعیت این است که پول‌ها غیب نشده‌اند؛ فقط صندلی‌شان را عوض کرده‌اند و منتظر نشسته‌اند. در این یادداشت، مختصراً و به قدر بضاعت، داستان را شرح می‌دهم.

نقدینگی کجا رفته است؟

وقتی بورس، طلا، ارز و سایر دارایی‌ها همزمان سقوط می‌کنند، مردم می‌ترسند و دارایی‌هایشان را می‌فروشند تا پول را به شکل «نقد» نگه دارند. برای مردم ایران، این نقدینگی یا در حساب‌های بانکی (با کمی دیده شک به آن) یا زیرِ سرِ بالش‌ها پنهان می‌شود. آخرین آمار بانک مرکزی (تا آذر ۱۴۰۴) نشان می‌دهد که نقدینگی کل به ۱۳,۵۳۴ همت (هزار میلیارد تومان) رسیده که نسبت به سال قبل ۳۳ درصد رشد داشته است. پایه پولی نیز به ۱,۸۲۶ همت رسیده که رشد ۵۰ درصدی را نشان می‌دهد.

نکته جالب، جهش ۲۵ درصدی سهم پول نقد و حساب‌های جاری است. یعنی مردم طلا و سهام را فروخته‌اند و پول‌ها مثل بنزین، آماده جرقه در حساب‌های جاری پارک شده‌اند. البته بخشی از این نقدینگی، به ویژه پول نهادهای بزرگ یا افراد با دسترسی بهتر، اصلاً در حساب‌های جاری داخلی نمی‌ماند و از کشور خارج می‌شود (از طریق رمزارز، خرید ملک خارجی یا حساب‌های فراسرزمینی). این فرار سرمایه در آمار رسمی دیده نمی‌شود، اما فشار بیشتری روی نرخ ارز و پایه پولی وارد می‌کند.

ناترازی دولت؛ علت اصلی غول شدن نقدینگی

دلیل اصلی بزرگ شدن این غول نقدینگی، ناترازی‌های شدید دولتی است. بدهی دولت به سیستم بانکی از ۱,۳۳۴ همت گذشته است. همچنین ارزش دارایی‌های خارجی بانک‌ها به خاطر افزایش نرخ ارز، روی کاغذ جهش کرده (بیش از ۵,۰۴۰ همت)، بدون اینکه تولید واقعی کالا افزایش یابد. این یعنی بخش بزرگی از رشد نقدینگی، ناشی از عوامل اسمی و انتظاری است، نه افزایش تولید.

نرخ بهره منفی؛ مهم‌ترین موتور چرخه نقدینگی

یکی از مهم‌ترین موتورهای این چرخه، «نرخ بهره واقعی منفی» است. به زبان ساده: نرخ سود بانکی (۲۲ درصد) منهای نرخ تورم (۵۰ درصد) برابر است با منفی ۲۸ درصد (و به نظر من، نرخ بهره منفی بیش از ۳۵ درصد است). به عبارت خیلی ساده: اگر پولتان را در بانک بگذارید، هر سال حدود ۲۸ تا ۳۵ درصد از قدرت خریدتان آب می‌رود. به همین دلیل، مردم پول را از سپرده‌های بلندمدت خارج می‌کنند و به شکل نقد و حساب جاری نگه می‌دارند (همان جهش ۲۵ درصدی که آمار نشان می‌دهد). از طرف دیگر، چون وام گرفتن بسیار ارزان شده است، افراد ذی‌نفوذ و شرکت‌های بزرگ تشویق به استقراض بیشتر می‌شوند و بانک‌ها هم پول بیشتری خلق می‌کنند. وقتی سود بانکی ۲۲ درصد است اما تورم بالای ۵۰ درصد، نرخ بهره واقعی شدیداً منفی است و گرفتن وام کلان خودش رانت سالانه چند هزار همتی ایجاد می‌کند.

سرعت گردش پول؛ جرقه‌ای که تورم را منفجر می‌کند

معمولاً در شرایط نااطمینانی، «سرعت گردش پول» ابتدا کاهش می‌یابد (همه احتیاط می‌کنند). اما به محض یک جرقه تورمی یا خبر سیاسی، این پول‌های پارک‌شده با سرعت بسیار بالا وارد بازار می‌شوند. مثل آنچه در بازار خودرو اتفاق افتاد. فاصله قیمت کارخانه تا بازار برای خودرویی مثل ۲۰۷ به بیش از ۱۰۰ درصد رسیده و این خودرو طی یک سال حدود ۱۳۲ درصد بازدهی داشته است (دومین بازدهی در میان بازارها). این جهش ناگهانی سرعت گردش پول، تورم را خیلی بیشتر از رشد خود نقدینگی افزایش می‌دهد. نتیجه این دو اتفاق: نقدینگی کل کم نمی‌شود، بلکه «سیال‌تر»، «آماده هجوم» و با «سرعت گردش بالاتر» می‌شود. این پول منتظر کوچک‌ترین جرقه است تا به بازارها بریزد، هرچند بخشی از آن از کانال فرار سرمایه از چرخه تولید داخلی خارج شده یا می‌شود.

سیاست‌های ضدتورمیِ ضدتورمی دولت!

در شرایط فعلی، دولت برای آرام کردن جو بعد از جنگ و اعتراضات معیشتی، در بودجه ۱۴۰۵ تزریق‌های سنگین پولی (یارانه‌های جدید، کالابرگ، و وام‌های مختلف) انجام داده و خواهد داد. این سیاست‌ها حدود ۱,۳۶۰ همت پول جدید به پایه پولی اضافه می‌کند (رشد نزدیک به ۸۷ درصد فقط در یک سال). پیش‌بینی می‌شود رشد پایه پولی تا پایان سال به حدود ۴,۰۰۰ همت برسد و رشد نقدینگی شاید به بالای ۲۰,۰۰۰ همت برسد. یعنی دولت با دست خود، به جای مهار تورم، بنزین بیشتری به آتش تورم می‌ریزد.

این پول‌های نقد و سیال (۲۵ درصد حساب‌های جاری) به زودی به سمت بازارهایی حرکت می‌کنند که دولت نمی‌تواند با دستور جلویشان را بگیرد: بازار مسکن و خودرو (بازار نسبتاً آزاد) و کالاهای اساسی و ضروری مردم.

پیش‌بینی؛ ابرتورم ساختاری در مسکن و اقلام ضروری

وقتی سود بانک ۲۲ درصد است اما تورم بالای ۵۰ درصد، نرخ بهره واقعی شدیداً منفی است. این پول‌ها عمدتاً فرار نکرده‌اند، بلکه در حال تجدید قوا و آماده هجوم با سرعتی فزاینده هستند. پیش‌بینی «ابرتورم ساختاری در مسکن و اقلام ضروری»، یک حساب ساده ریاضی است، نه ادعای احساسی. تا وقتی جراحی اساسی در ناترازی‌ها (نرخ بهره، انرژی، قیمت‌گذاری دستوری و …) انجام نشود، اقدامات جزئی دولت فقط «تزیین ویترین یک مغازه ورشکسته» است. با تشکر از تحلیل روشن و هوشمندانه شما. پول‌ها غیب نشده‌اند. فقط منتظر جرقه‌اند. و آن جرقه، ممکن است همین حالا در راه باشد.