مشکلات نیروگاه خورشیدی در ایران چیست؟

لیلا مرگن: کشورهای جهان شعار «انرژی پاک، مرهم زخم زمین» را برای روز زمین پاک امسال انتخاب کردند تا توجه جهانیان را به توسعه این انرژی جلب کنند. کشورهای مختلف با هدف کاهش انتشار کربن و کنترل گرمایش زمین، برای توسعه انرژی‌های پاک تلاش می‌کنند. جالب آنکه برخی دولت‌های پیشرو در این حوزه، پتانسیل‌هایی مشابه ایران ندارند اما در استفاده از انرژی پاک، دستاوردهای قابل ملاحظه‌ای دارند.

کارشناسان می‌گویند با وجود اقدامات مناسب انجام شده در دولت چهاردهم برای توسعه انرژی‌های پاک در کشور، به دلیل نبود سیاست و برنامه‌ریزی مدون و منسجم، هنوز آن‌طور که باید از استعدادهای کشور در حوزه انرژی‌های پاک استفاده نشده است. به اعتقاد کارشناسان یارانه سد مهمی پیش روی توسعه انرژی تجدیدپذیر به حساب می‌آید و محاسبه هزینه‌های محیط زیستی تولید برق حرارتی که تا به امروز توسط سازمان حفاظت محیط زیست عملیاتی نشده، می‌تواند گام موثری در سیاستگذاری‌ها برای توسعه انرژی تجدیدپذیر باشد.

روز زمین پاک امسال را در حالی پشت سر می‌گذاریم که هنوز اهداف برنامه‌های توسعه در رابطه با انرژی تجدیدپذیر روی کاغذ خاک می‌خورد. شعار امسال روز زمین پاک، «انرژی پاک، مرهم زخم زمین» انتخاب شده تا شاید با توسعه این شکل از انرژی، روند گرمایش جهانی کنترل شود و آسیب‌های زیست محیطی ناشی از نیاز روز افزون جامعه انسانی به تامین انرژی، کاهش یابد.

از آنجا که در خوشبینانه‌ترین حالت برای تولید هر کیلووات ساعت برق حرارتی، ۴۳۰ گرم کربن دی‌اکسید تولید می‌شود، توسعه نیروگاه‌های متکی بر پتانسیل‌های طبیعی و انرژی پاک، می‌تواند به ازای هر کیلووات ساعت برق پاک به همین میزان از انتشار دی اکسید کربن جلوگیری کند. اما به نظر نمی‌رسد که موضوع توسعه انرژی تجدیدپذیر در ایران، آن‌طور که باید جدی گرفته شده باشد.

رشد چشمگیر انرژی تجدیدپذیر در دولت چهاردهم

حمیدرضا رحمن، کارشناس محیط زیست در حوزه انرژی در گفت‌وگو با هفت‌صبح از جهش تولید انرژی تجدیدپذیر در دولت چهاردهم خبر می‌دهد.
به گفته او، از سال 98 که موضوع ناترازی انرژی در کشور وجود داشته تا ابتدای دولت چهاردهم، تنها 1208 مگاوات از کل 93 هزار مگاوات ظرفیت نصب شده نیروگاهی کشور، به انرژی تجدیدپذیر اختصاص یافته است.

این میزان 1.3 درصد از کل ظرفیت تولید برق در ایران را شامل می‌شود اما در دولت چهاردهم تا دی ماه 1404 که ظرفیت نصب شده نیروگاهی کشور به 99 هزار مگاوات می‌رسد، میزان انرژی تجدیدپذیر نصب شده 3616 مگاوات گزارش شده است که نشان می‌دهد سهم انرژی تجدیدپذیر در سبد انرژی، به 3.6 درصد ارتقا یافته است.

این کارشناس محیط زیست در حوزه انرژی البته تاکید می‌کند که در ایران هنوز 20 هزار مگاوات ناترازی انرژی وجود دارد، بنابراین با جهش بیشتری می‌توان به موضوع توسعه انرژی تجدیدپذیر در کشور توجه کرد. از نیروگاه‌های مرتبط با انرژی تجدیدپذیر بیش از 72 درصد خورشیدی، 11 درصد بادی، 12 درصد نیروگاه انشعابی، سه درصد برقابی، یک درصد توربین انبساطی و یک درصد زیست توده است. این نشان می‌دهد که کشور در زمینه توسعه انرژی خورشیدی، پتانسیل‌های مناسبی دارد و با توجه به افزایش جهانی قیمت سوخت، توسعه انرژی خورشیدی می‌تواند نوعی سرمایه‌گذاری به حساب بیاید.

حمیدرضا رحمن یادآوری می‌کند که در کشورهایی مانند آلمان یا حتی چین که شدت تابش خورشید و پتانسیل بهره‌مندی از انرژی خورشیدی به هیچ عنوان مانند ایران نیست، حدود ۳۰ درصد از ظرفیت کل انرژی الکتریکی در این کشورها توسط خورشید تامین می‌شود. دلیل پیشرفت آنها در این زمینه، عمل به تعهدات این کشورها پس از توافق‌نامه پاریس در سال ۲۰۱۶ و تدوین یک نقشه راه همچنین گام برداشتن در مسیر آن است.

این کارشناس محیط زیست در حوزه انرژی توضیح می‌دهد که آلمان و چین به‌عنوان کشورهای پیشرو در حوزه تجدیدپذیر، توانسته‌اند تکنولوژی‌های مرتبط با تولید این انرژی را ارتقا دهند. در این تکنولوژی‌ها، بازدهی افزایش یافته و هزینه‌های استقرار آنها کاهش یافته است. بنابراین اکنون فرصت خوبی است که با هزینه کمتر و بازدهی مناسب به توسعه انرژی تجدیدپذیر در ایران روی بیاوریم.

یارانه انرژی سد راه انرژی تجدیدپذیر

با وجود آنکه کارشناسان همواره پتانسیل‌های موجود در حوزه تجدیدپذیر در ایران را همواره بی‌نظیر توصیف می‌کنند، چرا کشور تا این حد از برنامه‌های تدوین شده عقب افتاده است؟ طبق برنامه‌های توسعه باید تاکنون 20 درصد از انرژی مورد نیاز از محل تجدیدپذیر تامین می‌شد، در حالی که اکنون این شکل از انرژی سهم نزدیک به چهار درصدی را به خود اختصاص داده است.

محمد ابراهیم رئیسی، پژوهشگر اقتصاد انرژی و محیط زیست در گفت‌وگو با هفت صبح مهمترین دلیل عدم توسعه انرژی تجدیدپذیر در ایران را یارانه انرژی معرفی می‌کند و بر این باور است که این موضوع خاص ایران نیست بلکه در دیگر کشورهای جهان که یارانه انرژی وجود دارد، وضعیت به همین شکل است. زیرا یک عنصر مهم در هزینه تمام شده برق، سوخت است. به‌طور مثال در ایران به ازای هر یک کیلووات ساعت برق، 33 صدم متر مکعب گاز مصرف می‌کنیم.

قیمت گازی که به نیروگاه‌ها می‌دهند، 300 تومان است؛ بنابراین در هر کیلووات ساعت، سهم گاز 100 تومان می‌شود اما اگر قیمت واقعی و بدون یارانه گاز را حساب کنیم، قیمت گاز برای تولید هر کیلووات ساعت برق 11 سنت است که با در نظر گرفتن دلار 150 هزار تومانی، فقط حدود 15 هزار تومان پول گاز برای هر کیلووات ساعت برق باید پرداخت شود. این تفاوت معنادار در بهای یارانه‌ای و غیر یارانه‌ای سوخت، عاملی برای تصمیم‌سازی در زمینه توسعه انرژی تجدیدپذیر است.

به گفته این پژوهشگر اقتصاد انرژی و محیط زیست، هزینه تمام شده در سرمایه‌گذاری اولیه برای انرژی تجدیدپذیر بالاتر از انرژی حرارتی است اما این شکل از انرژی، سوخت مصرف نمی‌کند. بنابراین عامل برنده تجدیدپذیر در چنین موازنه‌ای، دقیقا یارانه پرداختی به سوخت است.

نبود اهداف مشخص

رئیسی سیاست‌های محیط زیستی و تغییرات اقلیمی را مهمترین عواملی می‌داند که در تصمیم‌سازی برای توسعه تجدیدپذیرها موثر هستند. برای گسترش این شکل از انرژی باید اهداف مشخص باشد و بدانیم که چقدر، چرا و با چه سمت و سویی توسعه تجدیدپذیر انجام می‌شود اما چون این سه عامل مشخص نیست، نتیجه کار هرچه باشد، طبق برنامه نیست.

به اعتقاد او،‌ در شرایط کنونی توسعه تجدیدپذیرها متکی بر پتانسیل اشخاص و فرد محور است. گاهی کسی روی کار می‌آید که نفوذ کافی داشته و می‌تواند سیاست‌های توسعه‌ای در این حوزه را دنبال کند اما با جابه‌جایی این شخص، نفر بعدی قادر به ادامه دادن همان مسیر نیست و برنامه‌ها متوقف می‌شود.

این پژوهشگر اقتصاد انرژی و محیط زیست یادآوری می‌کند که بر اساس بند ب ماده 133 برنامه پنجم، سازمان محیط زیست یک وظیفه مهم داشت و آن محاسبه هزینه‌های محیط زیستی تولید برق در کشور بود. بر اساس برنامه چهارم، این سازمان باید برآورد خدمات اکوسیستمی را انجام می‌داد.

متاسفانه تاکنون هیچ‌کدام از این کارها را انجام نداده است. اکنون شرکت‌های مشاور در حساب و کتاب‌ها خود به ازای هر یک کیلووات ساعت برق حرارتی به اندازه دو سنت هزینه محیط زیستی در نظر می‌گیرند اما تعیین این عدد، وظیفه‌ای است که سال‌ها به سازمان محیط زیست محول شده اما هنوز اجرایی نشده است. هر سال می‌گویند که در حال بررسی هستیم. در حالی که اعلام هزینه‌های محیط زیستی از سوی سازمان محیط زیست، می‌تواند نقش مهمی در سیاستگذاری‌های کشور داشته باشد.

نبود برنامه، مانع توسعه

به گفته رئیسی در دنیا بر اساس تعهدات و برنامه‌هایی که دارند، مشخص می‌کنند که قرار است چقدر میزان انتشار آلاینده‌ها را کم کنند. آنها بر اساس تعهدات خود برنامه‌ریزی می‌کنند. به‌عنوان مثال در سندی که برای کاهش انتشار طراحی می‌کنند بخشی به افزایش بهره‌وری، بخشی به برقی کردن ماشین‌ها و بخشی دیگر به توسعه تجدیدپذیرها اختصاص می‌یابد

اما در ایران یک برنامه‌ریزی کربن محور در خصوص کاهش انتشار حتی در سطح داخلی هم وجود ندارد. در حالی که در دنیا چیزی که باعث می‌شود توسعه تجدیدپذیر وارد سیاستگذاری‌های یک کشور شود، عامل تغییر اقلیم و محیط زیست است. سقف توسعه انرژی تجدیدپذیر را سیاست‌های محیط زیستی تعیین می‌کند، نه اینکه برای جبران پیک تابستان و از این قبیل مسائل به سمت توسعه تجدیدپذیر برویم.

این پژوهشگر اقتصاد انرژی و محیط زیست تاکید می‌کند که در هیچ جای جهان سیاست‌های عرضه و تقاضا محور عامل تصمیم‌سازی برای توسعه تجدیدپذیرها نیست و اساسا دو موضوع بالا رفتن قیمت نفت و مسائل محیط زیستی، کشورها را به سمت استفاده از تجدیدپذیرها سوق می‌دهد. زیرا نیروگاه‌های تجدیدپذیر به اندازه کافی مشکلات دارند که نتوانیم روی آنها به‌عنوان برق دائمی حساب باز کنیم؛ این نیروگاه‌ها در ساعات خاصی برق تولید می‌کنند.

بی‌اثر شدن سیاست خرید تضمینی با تغییر نرخ ارز

رئیسی می‌گوید که در ایران با برنامه‌ریزی در راستای خرید تضمینی برق، سرمایه‌گذاران به سمت توسعه انرژی تجدیدپذیر حرکت کردند. در آن مقطع که نرخ خرید تضمینی 400 تومان تعیین شد، دلار چهار هزار تومان قیمت داشت؛ بنابراین انگیزه کافی در بین سرمایه‌گذاران برای حضور در این عرصه فراهم شد اما وقتی سیاست‌های ارزی تغییر کرد و نرخ دلار به 50 هزار تومان رسید، قیمت خرید تضمینی متناسب با تغییرات اقتصادی اصلاح نشد و تا سال‌ها عملا سرمایه‌گذاری در حوزه تجدیدپذیر متوقف شد.

به گفته این پژوهشگر اقتصاد انرژی و محیط زیست، رشد و توسعه فعلی تجدیدپذیرها هم ناشی از حضور بخش خصوصی نیست بلکه بخش دولتی از صندوق توسعه ملی به شکل وام، اعتباراتی دریافت کرده و آن را در اختیار بخش خصوصی قرار داده است. اکنون بخش خصوصی با استفاده از این منابع کار می‌کند و قرار است به دلیل از کار افتادن سیاست‌های خرید تضمینی، با استفاده از سیاست‌هایی مثل تابلوی سبز و غیره، خریدها به بازار منتقل شود و دیگر دست دولت نباشد.

شعار امسال روز زمین پاک و همگرایی جهانی برای توسعه انرژی تجدیدپذیر در کشورها، فرصت مناسبی در اختیار ایران قرار می‌دهد که با یک برنامه منسجم و منطبق بر پتانسیل‌های طبیعی کشور، به سمت تحقق اهداف و سیاست‌های تدوین شده در برنامه‌های توسعه‌ای گام بردارد.