قیمت گوشت قرمز دولتی و آزاد شدن

حسین علیزاده: تنها دو روز پس از اعلام قیمت دام زنده، حالا نوبت به «قیمت گوشت قرمز در قصابی‌ها و فروشگاه‌های زنجیره‌ای» رسیده است. بر اساس آخرین داده‌های میدانی در ۹ اردیبهشت ۱۴۰۵، تفاوت فاحش میان نرخ‌های دولتی و آزاد در بازار گوشت، بار دیگر شکاف عمیق میان عرضه و تقاضا را به تصویر کشیده است. از «شقه گوسفندی» که در فروشگاه‌های زنجیره‌ای میلیون و ۲۰۰ هزار تومان است تا «ران گوسفندی» که در برخی قصابی‌های سطح شهر به ۲ میلیون و ۲۰۰ هزار تومان هم می‌رسد، نوسان قیمت‌ها حیرت‌انگیز است. این گزارش به تفکیک، قیمت انواع گوشت قرمز (شقه، ران و گوشت گوساله) را در دو کانال توزیع دولتی (میادین میوه و تره‌بار و فروشگاه‌های زنجیره‌ای) و بخش خصوصی (قصابی‌های سطح شهر) مرور می‌کند.

این روزها خرید گوشت قرمز به یک عملیات اطلاعاتی پیچیده تبدیل شده است. مشتری باید بداند کجا برود، چه ساعتی برود، و چه کانال توزیعی را انتخاب کند. اگر سری به «فروشگاه‌های زنجیره‌ای» و «میادین میوه و تره‌بار» بزنید، با قیمت‌های مصوب و نسبتاً مناسب روبه‌رو می‌شوید. اما اگر همان روز، همان ساعت، به یک «قصابی سطح شهر» سر بزنید، احتمالاً قیمت‌ها را ۳۰ تا ۵۰ درصد بالاتر خواهید دید. در ادامه، این تفاوت‌ها را به تفکیک انواع گوشت بررسی می‌کنیم.

فصل اول: قیمت شقه گوسفندی؛ از یک میلیون و ۲۰۰ هزار تا یک میلیون و ۶۰۰ هزار تومان

«شقه گوسفندی» که شامل بخشی از لاشه گوسفند (معادل نیمه) است، در دو کانال توزیع قیمت متفاوتی دارد. در «فروشگاه‌های زنجیره‌ای و میادین میوه و تره‌بار»، قیمت هر کیلو شقه گوسفندی یک میلیون و ۲۰۰ هزار تومان ثبت شده است. این نرخ، عمدتاً با نظارت دولتی و توزیع گوشت منجمد یا وارداتی با قیمت پایین‌تر تأمین می‌شود. اما در «قصابی‌های سطح شهر»، قیمت شقه گوسفندی بین یک میلیون و ۴۰۰ هزار تا یک میلیون و ۶۰۰ هزار تومان در نوسان است. یعنی حداقل ۲۰۰ هزار تومان و حداکثر ۴۰۰ هزار تومان گران‌تر از نرخ دولتی. دلیل این تفاوت، عرضه گوشت گرم و تازه در قصابی‌ها (در مقابل گوشت منجمد در فروشگاه‌های زنجیره‌ای)، و نبود نظارت کافی بر واحدهای صنفی است.

اختلاف قیمت ۴۰۰ هزار تومانی بین نرخ دولتی و آزاد

اختلاف قیمت ۴۰۰ هزار تومانی بین نرخ دولتی و آزاد، انگیزه بالایی برای قاچاق گوشت از کانال دولتی به بخش خصوصی ایجاد می‌کند. متأسفانه، گزارش‌هایی از خرید گوشت با قیمت یک میلیون و ۲۰۰ هزار تومانی از فروشگاه‌های زنجیره‌ای و فروش مجدد آن با قیمت یک میلیون و ۶۰۰ هزار تومانی در قصابی‌ها منتشر شده است. سازمان حمایت از مصرف‌کنندگان باید نظارت خود را تشدید کند و جلوی این تخلف آشکار را بگیرد. در غیر این صورت، هدف از توزیع گوشت ارزان (حمایت از دهک‌های پایین) نقض می‌شود و سود آن به جیب واسطه‌ها می‌رود.

قیمت ران گوسفندی؛ از یک میلیون و ۵۰۰ هزار تا ۲ میلیون و ۲۰۰ هزار تومان

«ران گوسفندی» که یکی از باکیفیت‌ترین و گران‌ترین قسمت‌های لاشه است، اختلاف قیمت بسیار فاحشی بین کانال‌های توزیع دارد. در میادین میوه و تره‌بار (کانال دولتی)، قیمت هر کیلو ران گوسفندی یک میلیون و ۵۰۰ هزار تومان است. اما در قصابی‌های سطح شهر، قیمت ران بین یک میلیون و ۹۰۰ هزار تا ۲ میلیون و ۲۰۰ هزار تومان در نوسان است. یعنی تفاوت ۴۰۰ هزار تا ۷۰۰ هزار تومانی! این اختلاف حتی از شقه گوسفندی نیز بیشتر است.

علت این تفاوت فاحش چیست؟ ران معمولاً به صورت «گرم و تازه» در قصابی‌ها عرضه می‌شود و تقاضای بالایی دارد (برای مهمانی‌ها و مراسم). در مقابل، در میادین میوه و تره‌بار، ران اغلب به صورت «منجمد» و با تاریخ انقضای نزدیک عرضه می‌گردد که قیمت پایین‌تری دارد. همچنین، نبود رقابت کافی در قصابی‌های سطح شهر (به دلیل تعداد کم واحدهای صنفی در برخی مناطق) باعث شده تا فروشندگان بتوانند قیمت‌های بالاتری اعمال کنند. در مناطقی از شمال تهران و غرب، قیمت ران حتی تا ۲ میلیون و ۵۰۰ هزار تومان هم دیده شده است.

تحلیل و نقد: اختلاف ۷۰۰ هزار تومانی بین نرخ دولتی و آزاد برای ران گوسفندی، نشان‌دهنده یک «شکاف ساختاری» در بازار گوشت ایران است. دولت نمی‌تواند با توزیع محدود گوشت منجمد در میادین، کل بازار را کنترل کند. برای حل این مشکل، یا باید سهم توزیع دولتی را افزایش دهد (تا ۵۰ درصد بازار) و یا اینکه به طور کامل از قیمت‌گذاری دستوری دست بکشد و به مردم یارانه نقدی بپردازد. در شرایط فعلی، هر دو روش ناقص هستند. افزایش سهم دولت نیازمند ارز و منابع مالی است که در دسترس نیست. پرداخت یارانه نقدی نیز در شرایط تورمی، ارزش واقعی خود را سریعاً از دست می‌دهد. پس شاهد این وضعیت «دو نرخی» خواهیم بود که به نفع دلالان و واسطه‌ها است و به ضرر مصرف‌کننده نهایی.

قیمت گوشت گوساله؛ از یک میلیون و صد هزار تا یک میلیون و ۵۰۰ هزار تومان

وضعیت گوشت گوساله نیز تفاوت چندانی با گوشت گوسفندی ندارد. در میادین میوه و تره‌بار، هر کیلو گوشت گوساله حدود یک میلیون و صد هزار تومان قیمت دارد. این گوشت عمدتاً از طریق شرکت پشتیبانی امور دام و با ارز دولتی وارد می‌شود. در قصابی‌های سطح شهر، قیمت گوشت گوساله به یک میلیون و ۵۰۰ هزار تومان می‌رسد (۴۰۰ هزار تومان گران‌تر). علت این تفاوت، مشابه گوشت گوسفندی است: عرضه گوشت منجمد در کانال دولتی در مقابل گوشت گرم در بخش خصوصی. همچنین، گوشت گوساله داخلی (که کیفیت بالاتری دارد) عمدتاً در قصابی‌ها عرضه می‌شود و قیمت آن بالاتر است.

تحلیل و نقد: نکته جالب توجه این است که اختلاف قیمت گوشت گوساله (۴۰۰ هزار تومان) نسبت به اختلاف قیمت ران گوسفندی (۷۰۰ هزار تومان) کمتر است. این یعنی بازار گوشت گوساله انحصاری‌تر نیست و رقابت بیشتری در آن وجود دارد. همچنین، تقاضا برای گوشت گوساله نسبت به گوسفندی کمتر است. به همین دلیل، فروشندگان نمی‌توانند هر قیمتی که بخواهند تعیین کنند. این یک درس مهم برای سیاست‌گذاران است. اگر بتوانند عرضه گوشت گوسفندی را افزایش دهند (با واردات یا افزایش تولید داخلی)، قیمت آن نیز تعدیل خواهد شد. اما این کار زمان‌بر و هزینه‌بر است. تا آن زمان، مردم باید بین «پرداخت بیشتر و خوردن گوشت گرم و تازه» و «پرداخت کمتر و خوردن گوشت منجمد» یکی را انتخاب کنند. انتخاب دشواری در شرایط تورمی.

بازار گوشت نیازمند شوک درمانی

قیمت گوشت قرمز در تهران به یک معضل پیچیده تبدیل شده است. از شقه یک میلیون و ۲۰۰ هزار تومانی در فروشگاه‌های زنجیره‌ای تا ران ۲ میلیون و ۲۰۰ هزار تومانی در قصابی‌ها، فاصله معناداری وجود دارد که نشان‌دهنده ناکارآمدی سیستم توزیع و قیمت‌گذاری است. دولت نمی‌تواند با توزیع گوشت منجمد در میادین، کل بازار را کنترل کند. اما نمی‌تواند به طور کامل از بازار آزاد عقب‌نشینی کند، چون در این صورت قیمت‌ها سقف نمی‌شناسند.

راه حل، اجرای یک «برنامه جامع اصلاح نظام توزیع و یارانه گوشت» است. این برنامه می‌تواند شامل موارد زیر باشد. افزایش تعداد کشتارگاه‌های صنعتی و کاهش واسطه‌ها، توزیع گوشت گرم به جای منجمد در میادین، برخورد جدی با قصابی‌های متخلف که گوشت دولتی را با قیمت آزاد می‌فروشند، و در نهایت، هدفمند کردن یارانه گوشت (با استفاده از کالابرگ) به جای توزیع فله. تا آن زمان، مصرف‌کنندگان باید با صبر استراتژیک، خرید خود را به روزهایی موکول کنند که گوشت در میادین عرضه می‌شود (معمولاً چهارشنبه و پنجشنبه). امیدواریم که بازار گوشت به زودی به تعادل برسد، وگرنه این اختلاف قیمت‌ها، سفره مردم را حسابی کوچک خواهد کرد. حداقل تا وقتی که راه حل اساسی پیدا شود، این تفاوت فاحش، بخشی از واقعیت تلخ اقتصاد ایران باقی می‌ماند.