حمل‌ونقل رایگان شهر تهران ادامه دارد؟

به گزارش سرمایه فردا، بالاخره بعد از حدود یک ماه از انتشار خبر جنجالی رایگان شدن بلیت‌های مترو و اتوبوس برای تمامی شهروندان و چالش‌های متعددی که این بحث برای شهرداری و مدیریت شهری ایجاد کرده بود، کمیسیون‌های تخصصی شورای شهر تهران تکلیف این موضوع را مشخص کردند. این ماجرا که ابتدا با پیشنهاد پرویز سروری، نایب‌رئیس شورا، مبنی بر دائمی شدن رایگان‌سازی برای کاهش آلودگی و مصرف سوخت آغاز شد، موجی از اظهارنظرهای متفاوت و گاه متناقض را میان مدیران شهری برانگیخت.

اما در نهایت واقعیت‌های اقتصادی و بودجه‌ای، مسیر این طرح را به سمت دیگری هدایت کرد. بر اساس تصمیم نهایی کمیسیون‌های عمران و برنامه و بودجه، قرار نیست بلیت‌ها برای همه رایگان باشد. محمد آخوندی، رئیس کمیسیون برنامه و بودجه، اعلام کرد که این تسهیلات تنها به «پنج دهک اول» و گروه‌های خاص شامل دانش‌آموزان، دانشجویان، طلاب، سربازان، کادر درمان، افراد تحت پوشش نهادهای حمایتی، بیماران خاص و «شهروندان خوش‌حساب» تعلق می‌گیرد. موضوعی که مغایر با اخبار اولیه منتشر شده در این زمینه بود.

بمب خبری پرویز سروری

همه چیز از یک اظهارنظر غیرمنتظره در صحن علنی شورای شهر شروع شد. پرویز سروری، نایب‌رئیس شورای شهر تهران، در حالی که از موضوع آلودگی هوا و ترافیک کلافه‌کننده تهران سخن می‌گفت، پیشنهادی را مطرح کرد که بلافاصله به صدر اخبار رسانه‌ها راه یافت. او از برنامه‌ریزی برای «دائمی شدن» رایگان بودن اتوبوس و مترو در پایتخت سخن گفت.

استدلال سروری ساده و در ظاهر جذاب بود: اگر حمل‌ونقل عمومی رایگان شود، مردم خودروهای شخصی را در خانه می‌گذارند، مصرف سوخت کاهش می‌یابد و هوای شهر پاک‌تر می‌شود. این خبر مثل بمب در فضای مجازی صدا کرد، اما بلافاصله پس از فروکش کردن هیجان اولیه، سوالات متعددی در مورد احتمال اجرایی شدن آن مطرح شد: شهرداری تهران که برای خرید واگن‌های جدید و نوسازی ناوگان فرسوده با بحران نقدینگی روبه‌روست، چگونه می‌خواهد از درآمد حاصل از فروش بلیت چشم‌پوشی کند؟

از تایید ضمنی تا تغییر مسیر

آن زمان فشار افکار عمومی باعث شد تا عبدالمطهر محمدخانی، سخنگوی شهرداری تهران، وارد میدان شود. اما صحبت‌های او تفاوت معناداری با ایده اولیه سروری داشت. محمدخانی سعی کرد طرح را به جای «رایگان برای همه»، به عنوان یک «اهرم تشویقی» معرفی کند. او اعلام کرد که قرار نیست این خدمات برای «همه» رایگان شود. طرحی که در لایه‌های کارشناسی شهرداری در حال بررسی است، در واقع یک «اهرم تشویقی» است. بر این اساس، تنها کسانی می‌توانند از اتوبوس و متروی رایگان استفاده کنند که عوارض نوسازی، پسماند و سایر حقوق شهروندی خود را به موقع پرداخت کرده باشند.

به عبارت دیگر، شهرداری می‌خواهد با بخشیدن پول بلیت، مردم را به پرداخت عوارض سالانه تشویق کند. اما این توضیح هم نتوانست از حجم ابهامات کم کند؛ چرا که هنوز مشخص نیست مکانیزم شناسایی این افراد در گیت‌های ورودی مترو چگونه خواهد بود و آیا هزینه اجرایی این سیستم نظارتی، از سود حاصل از وصول عوارض بیشتر نخواهد بود؟این تغییر موضع نشان داد که بدنه اجرایی شهرداری به خوبی از تبعات مالی حذف کامل درآمدها آگاه است و به دنبال راهی برای پیوند زدن این امتیاز به درآمدهای پایدار دیگر است.

نادعلی و اعتراف به فقدان لایحه

در حالی که رسانه‌ها به دنبال جزئیات ماجرا بودند، همان زمان علیرضا نادعلی، سخنگوی شورای شهر، در گفت‌وگوهای خود پرده از واقعیت دیگری برداشت. او صراحتاً اعلام کرد که هنوز هیچ لایحه مکتوب یا طرح مدونی به شورا نیامده است. نادعلی تاکید کرد که این موضوع فعلاً در حد یک «ایده» و «پیشنهاد خام» است که نیاز به بررسی‌های عمیق کارشناسی در معاونت حمل‌ونقل دارد.

او گفته بود: «ما هم مثل شما هنوز از جزئیات این موضوع خبر نداریم. مدیریت شهری بر اساس همان مدل خدمات‌رسانی در ایام خاص و شرایط جنگ، این ایده را مطرح کرده است، اما واقعیت این است که تا وقتی معاونت حمل‌ونقل و ترافیک شهرداری، لایحه دقیق و کارشناسی خود را برای ما نفرستد، نمی‌توانیم هیچ اظهارنظر قطعی بکنیم.» نادعلی تاکید کرد که هر طرحی با این ابعاد ملی، باید ابتدا در کمیسیون‌های تخصصی بررسی شود، منابع مالی‌اش دقیقاً مشخص شود و بعد در صحن شورا در موردش تصمیم‌گیری شود‌.

ورود زاکانی و هرمزی؛ وعده انقلاب در حمل‌ونقل

با بالا گرفتن بحث‌ها، علیرضا زاکانی، شهردار تهران و محسن هرمزی، معاون حمل‌ونقل و ترافیک نیز به این موضوع واکنش نشان دادند. زاکانی با رویکردی کلی، از تلاش برای تسهیل تردد مردم سخن گفت و موضوع رایگان شدن را در کنار قراردادهای بزرگ خرید اتوبوس و واگن‌های چینی قرار داد تا نشان دهد مدیریت شهری به دنبال یک تحول بزرگ است. محسن هرمزی نیز با نگاهی فنی‌تر، اشاره کرد که مدل‌های مختلفی برای تخفیف‌های گسترده در حال بررسی است، اما تاکید کرد که سیستم باید به گونه‌ای باشد که توازن بودجه‌ای شهرداری به هم نخورد. او به چالش‌های فنی گیت‌ها و کارت‌بلیت‌ها اشاره کرد و معتقد بود اجرای چنین طرحی نیاز به زیرساخت‌های دقیق نظارتی دارد.

فرار رو به جلو یا بازی با دولت؟

در میان این اظهارنظرها، تحلیل‌های متفاوتی هم مطرح شد. برخی معتقد بودند شهرداری با این پیشنهاد، در واقع توپ را به زمین دولت می‌اندازد. بر اساس این تحلیل، شهرداری می‌خواست با رایگان کردن بلیت، دولت را مجبور کند که سهم یک‌سومی خود از هزینه بلیت را که سال‌هاست به درستی پرداخت نشده، تسویه کند. در واقع، رایگان سازی می‌توانست ابزاری برای فشار به بودجه عمومی کشور باشد تا هزینه‌های حمل‌ونقل پایتخت را به طور کامل متقبل شود.

پایان جنجال در کمیسیون‌‌های تخصصی

پس از چند هفته کشمکش و تضاد آرا، بالاخره کمیسیون‌های تخصصی شورای شهر شامل کمیسیون «برنامه و بودجه» و کمیسیون «عمران و حمل‌ونقل» برای تعیین تکلیف نهایی تشکیل جلسه دادند. خروجی این جلسات، پایانی بر شایعه رایگان شدن بلیت برای «همه» بود. محمد آخوندی، رئیس کمیسیون برنامه و بودجه شورای شهر تهران، با صراحت اعلام کرد که بر اساس بررسی‌های کارشناسی و با توجه به محدودیت‌های منابع مالی، امکان رایگان کردن خدمات برای تمام شهروندان وجود ندارد.

طبق گفته آخوندی، تصمیم نهایی بر این شده که مدل «رایگان‌سازی هدفمند» جایگزین «رایگان‌سازی عمومی» شود. بر این اساس، بلیت مترو و اتوبوس تنها برای اقشار خاصی رایگان یا با تخفیف بسیار بالا (نزدیک به رایگان) ارائه خواهد شد. این اقشار شامل پنج دهک اول جامعه (دهک‌های کم‌درآمد)، سربازان، معلولان، دانش‌آموزان و دانشجویان خواهد بود. همچنین مقرر شد بخشی از ایده محمدخانی نیز حفظ شود و تخفیف‌های ویژه‌ای برای شهروندانی که عوارض شهری خود را به موقع می‌پردازند، در نظر گرفته شود.

وقتی که زور واقع‌گرایی بر پوپولیسم چربید

به نظر می‌رسد پرونده رایگان شدن حمل‌ونقل عمومی در تهران که با یک پیشنهاد هیجانی شروع شده بود، با یک تصمیم واقع‌بینانه در کمیسیون برنامه و بودجه بسته شده باشد. مدیریت شهری متوجه شده که حذف کامل درآمد بلیت‌فروشی، نه تنها کمکی به کیفیت خدمات نمی‌کند، بلکه می‌تواند باعث فروپاشی سیستم نگهداری مترو و اتوبوسرانی شود.

حالا پایتخت‌نشینان می‌دانند که مترو برای همه رایگان نیست، اما چتر حمایتی برای اقشار آسیب‌پذیر و پنج دهک پایین جامعه گسترده‌تر خواهد شد؛ تصمیمی که به نظر می‌رسد تعادلی میان «عدالت اجتماعی» و «انضباط مالی» برقرار کرده است. راهکاری که پایان یک ماه جنجال بوده و هست. گرچه هنوز باید منتظر تایید نهایی این طرح در صحن علنی امروز شورای شهر بود تا ببینیم آیا پرونده این تصمیم جنجالی بسته خواهد شد یا دوباره چالش مدیریت شهری و بلیت‌های رایگان ادامه خواهد داشت.