گونه‌های خاص حیات‌وحش ایران در حال نابودی

لیلا مرگن: هر بار که بحث لاک‌پشت‌ها وسط کشیده می‌شود، همه به سراغ ساحل و دریا می‌روند اما گونه‌هایی از لاک‌پشت در ایران داریم که نه در کنار دریا بلکه زیر بوته‌ها و علف‌های دشت‌های سرسبز کشور زندگی می‌کنند و کاملا گیاهخوارند. یک پژوهشگر تنوع زیستی می‌گوید که اطلاعاتمان درباره وضعیت لاک‌پشت‌های خشکی‌زی ایران به شدت کم است اما این موجودات در لیست قرمز اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت (IUCN) قرار دارند و جمعیت آنها به دلیل فعالیت ادوات کشاورزی در مزارع، تکه تکه شدن زیستگاه در اثر کشاورزی و جاده سازی و تغییرات اقلیمی، به شدت تحت تاثیر قرار داشته و باید برای مراقبت از آنها برنامه‌های جدی داشته باشیم.

لاک‌پشت‌های خشکی‌زی ایران، آرام و بی‌صدا در گوشه‌ گوشه این سرزمین زندگی می‌کنند تا جایی که حتی دقیقا نمی‌دانیم چه تعداد و چند گونه از این خزندگان در سراسر ایران گسترش یافته‌اند. علی اصغر مبارکی پژوهشگر تنوع زیستی در گفت‌وگو با هفت‌صبح تایید می‌کند که اطلاعاتمان درباره لاک‌پشت‌های خشکی‌زی محدود بوده و باید کار بیشتری روی زیست شناسی این گونه انجام شود.

به گفته این پژوهشگر تنوع زیستی، در ایران دو گونه لاک‌پشت خشکی‌زی «مهمیزدار» و «افغانی یا آسیایی» زندگی می‌کنند که دامنه پراکنش آنها متفاوت است. اگر نقشه ایران را از وسط به دو قسمت شرقی و غربی تقسیم کنیم، لاک‌پشت آسیایی یا افغانی در بخش شرقی نقشه ساکن شده و در استان‌های خراسان‌های رضوی و جنوبی، گلستان و نقاطی از سمنان زندگی می‌کند. اگر مجموع جمعیت لاک‌پشت آسیایی یا همان افغانی در شرق کشور 100 باشد، 97 لاک‌پشت آسیایی در خراسان رضوی مستقر هستند و سه تای دیگر در بقیه استان‌ها گزارش شده‌اند.

مبارکی می‌گوید که داستان لاک‌پشت خشکی‌زی بخش غربی کشور کمی متفاوت است و اختلاف نظرهایی درباره آن وجود دارد. لاک‌پشت مهمیزدار که در غرب ایران زندگی می‌کند، موجودی ساکن مناطق سردسیری است؛ به همین خاطر دامنه پراکنش آن در آذربایجان شرقی و غربی، کردستان، زنجان، کرمانشاه، همدان، تهران و قم است و کمتر به سمت خوزستان و جنوب کشور حرکت می‌کند.

در استان فارس هم این گونه را در فسا می‌بینیم اما برخی کارشناسان معتقدند که آنچه به‌عنوان یک گونه با نام لاک‌پشت مهمیزدار شناخته می‌شود، در واقع دو گونه متفاوت است که باید با نام‌های لاک‌پشت مهمیزدار ارمنی و لاک‌پشت مهمیزدار باکستومی از یکدیگر جدا می‌شوند. این پژوهشگر تنوع زیستی خبر می‌دهد که مطالعه‌ای بر روی لاک‌پشت‌های خشکی‌زی سیستان و بلوچستان در دست انجام دارد.

موجودی که نیمی از سال می‌خوابد

مبارکی می‌گوید که لاک‌پشت‌های خشکی‌زی زندگی بسیار مخفی دارند و نیمی از سال را خواب هستند. در مناطقی مانند آذربایجان، خواب لاک‌پشت‌ها از اواخر مهر تا اواخر اسفند ادامه می‌یابد اما در خراسان و مناطق گرمسیری مثل سیستان و بلوچستان، کرمان، یزد یا حتی خراسان جنوبی، مدت خواب لاک‌پشت‌ها طولانی‌تر شده و خواب تابستانی هم به مجموعه رفتاری‌شان اضافه می‌شود.

او توضیح می‌دهد که همه لاک‌پشت‌های خشکی‌زی علفخوار هستند و گاهی ممکن است از حشرات تغذیه کنند. آنها در معرض خطر تهدید قرار دارند و نامشان در لیست سرخ IUCN ثبت شده است. به گفته این پژوهشگر تنوع زیستی، تغییر، تبدیل و تخریب زیستگاه تهدید اصلی برای جمعیت لاک‌پشت‌های خشکی‎زی به حساب می‌آید. تکه تکه شدن زیستگاه و توسعه کشاورزی خیلی به آنها آسیب وارد کرده است.

لاک‌پشت‌ها وابسته به فعالیت‌های کشاورزی و مزارع انسانی هستند. علوفه‌ای مثل یونجه را دوست دارند اما در جریان عملیات کاشت، داشت و برداشت از فعالیت ماشین آلات کشاورزی به شدت آسیب می‌بینند. کود و سم‌پاشی مزارع هم باعث مرگ و میرشان می‌شود. البته آنها چون دو تا سه ساعت ابتدای صبح مشغول فعالیت هستند، حتی اگر به مزارع هم سر بزنند، اصلا دیده نمی‌شوند که این تعارض برایشان مشکل آفرین شود. استتار لاک‌پشت‌ها خیلی قوی بوده و زیر بوته‌ها مخفی می‌شوند. آنها عموما خاک را می‌کنند و بدنشان را زیر خاک دفن می‌کنند تا کسی آنها را پیدا نکند.

تلفات بالا در پنج سال ابتدای عمر

مبارکی توضیح می‌دهد که اگر لاک‌پشت‌ها پنج سال اول عمرشان را دوام بیاورند و زنده بمانند،‌ عموما بالای 100 سال زندگی می‌کنند. دشمنان طبیعی در ابتدای زندگی به راحتی آنها را شکار می‌کنند زیرا تخم لاک‌پشت خشکی‌زی اندازه یک توپ پینگ‌پنگ بوده و نوزادش در زمان تولد خیلی ریز است. کلاغ‌ها به راحتی نوزادان را می‌خورند. روباه، شغال و حتی سگ‌های ولگرد در پنج سال اول زندگی، دشمنان طبیعی بچه لاک‌پشت‌ها هستند.

به گفته این پژوهشگر تنوع زیستی، خشکسالی و کمبود غذا برای لاک‌پشت‌ها آسیب جدی ایجاد می‌کند، زیرا لاک‌پشت‌ها وابسته به پوشش گیاهی هستند. برخی جاها برای تفریح لاک‌پشت‌ها را از زیستگاه اصلی جدا می‌کنند و چون نگهداری از این خزنده بسیار سخت است، چنین رفتاری یک تهدید جدی برای جمعیت لاک‌پشت‌ها به حساب می‌آید. تغییر اقلیم به صورت نامحسوس روی جمعیت این گونه اثر می‌گذارد و مشابه لاک‌پشت‌های دریایی، جنسیت جنین تحت تاثیر دمای هوا تعیین می‌شود. گرما باعث می‌شود که بیشتر تخم‌ها تغییر جنسیت داده و جمعیت لاک‌پشت‌های نر افزایش یابد.

خشکسالی‌ها چرخه زندگیشان را تحت تاثیر قرار می‌دهد و بر جمعیت آنها موثر است. مبارکی می‌گوید که لاک‌پشت‌های خشکی‌زی حرکتی بطئی دارند و مسیرهای طولانی مهاجرت نمی‌کنند اما مفهومش این نیست که خیلی جابه‌جا نمی‌شوند بلکه در طول روز ممکن است فضای زیادی را راه بروند. اگر منابع غذایی یا زیستگاه مناسب نباشد، به صورت مدام،‌ آهسته و پیوسته تغییر مکان می‌دهند و ممکن است تا چندین کیلومتر هم جابه‌جا شود. جالب آنکه گستره خانگی و عمر لاک‌پشت‌های خشکی‌زی تقریبا مطالعه نشده و دقیقا نمی‌دانیم تا چه شعاعی جابه‌جا می‌شوند.

تخم‌هایی محدود و بدون مشتری

این پژوهشگر تنوع زیستی توضیح می‌دهد که لاک‌پشت‌های خشکی‌زی به اندازه لاک‌پشت‌های دریایی تخم نمی‌گذارند و کسی به لانه‌هایشان برای استفاده از تخم‌ها کاری ندارد. البته اینکه بسیار مخفی کار هستند و دیدن لانه‌های آنها در طبیعت صرفا به صورت تصادفی رخ می‌دهد هم دلیل دیگری است که کسی به خودش زحمت خوردن تخم لاک‌پشت خشکی‌زی ندهد. این لاک‌پشت‌ها عموما محیطی سایه با پوشش گیاهی مناسب را انتخاب می‌کنند.

چاله‌ای به عمق پنج تا 10 سانتیمتر حفر می‌کنند و چهار تا پنج تخم داخل آن می‌گذارند و دیگر به سایر مراحل زندگی نوزادان کاری ندارند. زندگی مخفی آنها سبب شده اطلاعاتی که درباره آنها منتشر می‌شود، محدود به مشاهدات جوامع محلی باشد.به گفته مبارکی،‌ شناسایی لانه لاک‌پشت‌ها هم صرفا با کمک محلی‌ها امکان‌پذیر بوده و کسی ندیده که مردم به دنبال تغذیه از تخم لاک‌پشت‌های خشکی‌زی باشند. با این وجود تهدیدات برای لاک‌پشت‌ها زیاد است ضمن آنکه باید نگران ورود گونه‌های غیربومی به زیستگاه‌های طبیعی لاک‌پشت‌های ایران باشیم. گونه‌های غیربومی ساختار جمعیتی آنها را به هم می‌زند.

لاک‌پشت‌هایی که به حراج گذاشته می‌شوند

به اعتقاد این پژوهشگر تنوع زیستی، لاک‌پشت‌های خشکی‌زی از نظر حفاظتی هم ردیف تمساح، هوبره و گونه‌های آسیب‌پذیر دیگر قرار دارد اما با توجه به جایگاه حفاظتی‌اش، آن‌گونه که باید برایش اهمیت قائل نشده‌ایم و به آن نپرداخته‌ایم. در سطح جهانی از زیستگاه‌های مختلف، لاک‌پشت‌های زیادی برداشت می‌شود اما در ایران عموم مردم این کار را نمی‌کنند؛ با این وجود در جاهایی، برخی افراد اقدام به جمع‌آوری این موجود زنده کرده و در فضای مجازی، لاک‌پشت برای فروش می‌گذارند. این لاک‌پشت‌ها عموما از طبیعت جمع‌آوری می‌شوند. لاک‌پشت‌های خشکی‌زی جزو گونه‌های حفاظت شده ملی و گونه‌های سایتس هستند و باید بیشتر به آنها توجه کرده و از این گونه مراقبت کنیم.