تناقض در صادرات پسته در ۱۴۰۵

هلیا برزویی: ترکش‌های جنگ و تنش‌های منطقه‎ای به بازار صادرات پسته ایران هم اصابت کرده است. حجم زیادی از پسته ایران که بیشتر به کشورهایی همچون ترکیه، هند، روسیه، عراق، پاکستان، قرقیزستان، چین و امارات متحده عربی صادر می‌شد، اکنون با بحران بسته شدن مرزها مواجه شده است. هرچند که بنابر گفته ابوالفضل مهرابی‌نژاد، صادرکننده پسته، به روزنامه هفت‌صبح، صادرات طلای سبز ایران به کشورهایی مانند عراق، پاکستان و چین نه تنها کاهش پیدا نکرده بلکه بیشتر هم شده است اما از آنجایی که این صادرات از طریق مسیرهای جایگزین بوده، هزینه حمل و نقل مضاعفی را به صادرکنندگان تحمیل کرده است. نکته مهمی که این عضو انجمن پسته ایران اشاره می‌کند، این است که حجم صادرات پسته به امارات متحده عربی، ۲۰ درصد کاهش پیدا کرده است.

براساس آمار اتاق بازرگانی ایران، ارزش کل صادرات پسته ایران در سال ۱۴۰۴، بیش از ۲۹۴ میلیون دلار بوده است. در حالی که ارزش صادرات این کالا به امارات متحده عربی به بیش از ۴۷ میلیون دلار رسیده است. این بدان معناست که امارات متحده عربی ۱۶درصد یعنی نزدیک به یک‌ ششم از کل حجم صادرات پسته ایران را به خود اختصاص داده است. عددی که شاید در ظاهر اندک به نظر برسد اما وقتی یک کشور به تنهایی ۱۶ درصد از کل صادرات پسته یک کشور پهناور مثل ایران را به خود اختصاص می‌دهد، یعنی بخش بزرگی از درآمد ارزآوری این محصول به یک مقصد گره خورده است.

بنابر آنچه بهروز آگاه، عضو انجمن پسته ایران در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی عربی عنوان کرده، ایران معمولا هر سه ماه بین چهار تا شش هزار تن پسته به امارات صادر می‌کند، اما از اسفند ماه تاکنون این صادرات متوقف شده است.دلیل اصلی جذابیت پسته ایران برای امارات، هم نقش مصرفی و هم نقش باز صادراتی این کشور است. بدین معنا که دبی، پسته ایران را با بسته‌بندی دیگری به برخی کشورهای اروپایی یا آمریکایی می‌فروشد که به دلیل تحریم‌ها امکان معامله مستقیم با ایران را ندارند.

صادرات از مبادی خلیج فارس و تنگه هرمز عملا ممکن نیست

به‌رغم اینکه انجمن پسته ایران خبر از افزایش ۱۳۳ برابری صادرات در فروردین ماه، نسبت به سال گذشته داده، ابراهیم امیری، عضو این انجمن و از صادرکنندگان پسته، به هفت‌صبح می‌گوید که اساسا صادرات از مبادی خلیج‌فارس و تنگه هرمز ممکن نیست: «انجمن پسته عنوان نکرده که از کدام مبادی صادرات این محصول افزایش یافته است. تمام بار صادراتی از کشورهای شمالی مانند روسیه و قرقیزستان و بخشی از آن‌ها هم به‌صورت ریلی به چین فرستاده شده است. مبادی که پیش‌تر مورد استفاده قرار می‌گرفت هم تحت تاثیر قرار گرفتند چراکه نه شرایط مالی وجود دارد و نه از نظر لجستیکی قابل استفاده هستند. یکی از مقاصد اصلی که ما صادرات داشتیم بندر مومبای هند بود که بسته شده است.»

امیری توضیح می‌دهد که درحال حاضر صادرات انجام می‌شود اما با هزینه‌های مضاعف: «یک سری شیتینگ‌لاین کار می‌کنند ولی خطوط خاص دریایی می‌توانند عبور کنند. به عنوان مثال در حالت عادی ما ۷۰۰ دلار برای هر کانتینر در بندر ناواشیوا پرداخت می‌کردیم اما الان باید ۷ هزار و ۵۰۰ دلار بدهیم. برخی بارشان را به کراچی می‌فرستند و از آنجا با کشتی‌های خاصی می‌روند اما تضمینی برای عبورشان وجود ندارد. تا آنجایی که مطلع هستم بخش عمده‌ای از شرکت‌های کشتیرانی در خلیج فارس، بار می‌برند اما اگر بتوانند هزینه‌های دموراژ را از صادرکننده یا از خریدار دریافت می‌کنند. ما بندر ناواشیوا و بندرهای دیگری در هند، سنگاپور و شانگهای را از مبدا بندرعباس کامل از دست دادیم.»

با قطع اینترنت و شروع جنگ، مذاکرات ما با مشتریان اماراتی قطع شد

امیری درباره ضربه جنگ و قطع اینترنت به صادرکنندگان، می‌گوید: «جنگ، عدم قطعیت و قطع اینترنت شوکی به کسب‌وکار ما داد. تمام مذاکرات ما از زمان جنگ با مشتریان اماراتی تقریبا قطع شد و از سوی دیگر مشتری هم می‌ترسد خرید کند چراکه پولی که پیش پرداخت می‌کند و امنیت بارش، ریسکی شده است.» او ادامه می‌دهد که مورد هدف قرار گرفتن بندرعباس به کاهش ظرفیت ترخیص و صادرات منجر شده است: «توانایی گمرک به واردات کالای اساسی تخصیص داده شده است و تمرکز روی واردات کالای اساسی است. نه اینکه صادرات انجام نشود ولی اولویت‌ها فرق کرده است. البته بازار مجدد تعادل خود را پیدا خواهد کرد هرچند کمی طول می‌کشد.»

این فقط کاهش آمار صادرات نیست؛ یک عقب‌افتادگی غیرقابل ترمیم است

فرشید فرزانگان، عضو هیئت مدیره اتاق مشترک بازرگانی ایران و امارات در گفت‌وگو با روزنامه هفت‌صبح درباره روند صادرات پسته ایران به این کشور می‌گوید: «در تاریخ ۱۲ اسفند ۱۴۰۴ ایران صادرات تمام محصولات غذایی و کشاورزی را به طور نامحدود متوقف کرد و این تصمیم هم برای تامین نیازهای داخلی انجام شده اما انجمن پسته ایران به صراحت اعلام کرده است که به دلیل جنگ و توقف ارسال، سهم صادرات مغز و انواع پسته به کشورهای حوزه خلیج فارس و امارات افت کرده است.»

او در ادامه با اشاره به امکان فساد محصولات مانده در کانتینرها، بیان می‌کند: «اگر بسته‌بندی‌ها مناسب نباشد یا در کانتینرها رطوبت کنترل نشود، منجر به رشد قارچ آفلاتوکسین می‌شود. در مجموع اگر تجهیزات مهیا باشد، مشکلی پیش نمی‌آید ولی بازهم همه چیز به فضا و محیط نگهداری بستگی دارد.» فرزانگان می‌گوید تنها راه صادرات پسته ایران، صادرات مجدد است و درباره مسیرهای جایگزین صادرات پسته ایران توضیح می‌دهد که ترکیه معمولا به عنوان یک هاب صادرات مجدد بوده است. از این رو ایران می‌تواند محصول خود را به پاکستان و از آنجا به امارات برساند یا به ترکیه ارسال کند و از بندر مرسین به امارات برود. همچنین پسته ایران با نام کشورهای CIS به ترکیه فرستاده شود. این تغییر مسیر علاوه بر افزایش سرسام‌آور کرایه حمل‌ونقل و نرخ بیمه کشتی‌ها در شرایط جنگی، زمان رسیدن کالا به مقصد را طولانی‌تر می‌کند.

این عضو اتاق بازرگانی ایران در پاسخ به اینکه آیا کشورهایی مانند سوریه می‌توانند بازار صادرات پسته ایران را تصرف کنند، می‌گوید: «قطعا جای ایران گرفته نمی‌شود. سوریه نمی‌تواند جایگزین ایران شود اما می‌تواند بخشی از نیاز کشورهای دیگر را تامین کند. با این حال همه چیز بستگی به این دارد که شرایط تا چه زمانی ادامه پیدا می‌کند. اگر تنش‌ها ادامه‌دار باشد برای هیچکدام از کشورهای منطقه به خصوص ایران خوب نیست چراکه امارات هاب صادراتی بوده و صادرات ایران به این کشور ضربه جدی خورده است.»

او درباره برآورد میزان زیان‌های وارد شده به صادرکنندگان پسته بیان می‌کند: «گمرک تاکنون آمار دقیق صادرات را منتشر نکرده است ولی اگر آمار ماهانه هم اعلام شود می‌توان افت آن را محاسبه کرد. زیان قطعی این امر را باید در تعجویق درآمدهایی که بخشی از آن باید به کشور برمی‌گشته و هنوز برنگشته است، افزایش هزینه‌های لجستیک و افت کیفیت محصولاتی که در مسیرها مانده و مطمئنا بخشی از دست رفته است، محاسبه کرد.» فرزانگان در پایان تاکید می‌کند که این اعداد تنها کاهش آمار صادرات نیست بلکه عقب‌افتادگی از بازار صادراتی است که جایگزین آن به این زودی‌ها قابل ترمیم نیست.