احیای راه‌آهن حجاز؛ رویای ۱۲۰ ساله سلطان

به گزارش سرمایه فردا، یک قرن پیش، قطارهای امپراتوری عثمانی از دمشق تا مدینه می‌دویدند و حاجیان را در پنج روز به سرزمین وحی می‌رساندند. حالا، ترکیه و عربستان سعودی توافق کرده‌اند تا این مسیر تاریخی را از خواب بیدار کنند. اما این بار، هدف فقط زائران حج نیست؛ خیابانی از آهن به طول ۳۲۰۰ کیلومتر که استانبول را به خلیج فارس و اقیانوس هند پیوند می‌زند. در روزهایی که تنگه هرمز زیر سایه جنگ است، «کریدور حجاز» می‌تواند رقیبی تازه بر تارک تجارت جهانی باشد.

مسیری که تاریخ را عوض کرد

سال ۱۹۰۰ بود. سلطان عبدالحمید دوم، آخرین خلیفه قدرتمند عثمانی، فرمان ساخت یک ابرپروژه را صادر کرد: راه‌آهنی که استانبول را از دل بیابان‌ها به مکه و مدینه برساند. او برای این رؤیا، ۵۰ هزار لیره از جیب خود هزینه کرد و از مسلمانان سراسر جهان خواست تا در این «کار خیر» شریک شوند. هدف، هم تسهیل سفر حج بود و هم تحکیم خلافت در برابر ملی‌گرایی اعراب.

هشت سال بعد، در سپتامبر ۱۹۰۸، قطارها به مدینه رسیدند. روزنامه‌ها نوشتند: «سلطان محبوب‌ترین مرد جهان اسلام شد.» اما این پایان خوش نبود. قبایل بادیه‌نشین که منبع درآمدشان با اجاره شتر به حاجیان بود، به خط آهن حمله می‌کردند. سپس جنگ جهانی اول فرا رسید و «لورنس عربستان»، جاسوس مشهور بریتانیایی، ریل‌ها را از ریشه کند. آرام‌آرام، شن‌های بیابان رویای سلطان را دفن کردند.

احیای یک کریدور؛ از دمشق تا استانبول

اکنون، پس از فروکش کردن غبار جنگ داخلی سوریه و تغییر موازنه قدرت در منطقه، سه کشور ترکیه، سوریه و اردن در امان گرد هم آمده‌اند تا نفس تازه‌ای به این رگ تاریخی بدمند. طبق توافق ژوئیه ۲۰۲۵، ترکیه بازسازی ۳۰ کیلومتر اولیه خط آهن در خاک سوریه را بر عهده خواهد گرفت. اردن نیز وظیفه تعمیر لوکوموتیوها را دارد.

اما چشمانداز بزرگتر، فراتر از یک مسیر محلی است. وزیر حمل و نقل ترکیه، عبدالقادر اورالوغلو، اخیرا در ریاض تفاهمنامه‌ای با عربستان سعودی امضا کرده است. هدف نهایی: ایجاد کریدوری ریلی به طول ۳۲۰۰ کیلومتر که ترکیه را از طریق اردن و سوریه به عربستان و در نهایت به عمان و بنادر اقیانوس هند متصل کند.

دور زدن تنگه هرمز؛ هدف پنهان؟

اگر نگاهی به نقشه بیندازید، منطق پشت این پروژه روشن می‌شود. کریدور حجاز تقریباً ۷۰۰۰ کیلومتر از مسیر دریایی از طریق کانال سوئز کوتاه‌تر است. اما مهم‌تر از آن، می‌تواند به عنوان یک «مسیر خشکی» جایگزین برای تنگه هرمز عمل کند.

در شرایطی که خاورمیانه هر روز شاهد تنش‌های جدید است (از محاصره دریایی در خلیج فارس تا بحران باب‌المندب)، کشورهای منطقه به دنبال «عصای دست» برای تجارت خود هستند. اگر کشتی‌ها نتوانند از گلوگاه خلیج فارس عبور کنند، قطارها می‌توانند کالاها را از اقیانوس هند به دریای مدیترانه برسانند.

البته، تحلیلگران قدیمی می‌گویند که این رقابت دیرینه ترکیه و عربستان برای احیای «جاده ابریشم جدید» و کاهش وابستگی به مسیرهای دریایی است. با این حال، این ادعا که کریدور حجاز بتواند به طور کامل جایگزین شاهراه انرژی جهان (تنگه هرمز) شود، کمی اغراق‌آمیز به نظر می‌رسد. صدها خط لوله انتقال نفت و گاز و ناوگان عظیم نفتکش‌ها را نمی‌توان با قطار جابجا کرد.

گره کور به نام سوریه

اما این طرح بلندپروازانه، یک نقطه آسیب‌پذیر جدی دارد: سوریه. جنگ داخلی این کشور نه تنها ریل‌ها را ویران کرد، بلکه یکپارچگی سیاسی آن را نیز دچار تردید کرد. برای عبور یک قطار باری از مرز ترکیه به اردن، باید امنیت کامل در طول هزار کیلومتر مسیر تامین شود. این شامل مناطقی می‌شود که هنوز تحت کنترل کردها یا گروه‌های مخالف دولت مرکزی هستند.

اگر سوریه به یک جمهوری فدرال (شامل بخش‌های خودمختار کرد و دروزی) تبدیل شود، عبور آزادانه قطارها از این مناطق با چالش‌های حقوقی و امنیتی روبرو خواهد شد. به گفته تحلیلگران، آینده حکمرانی سوریه تعیین می‌کند که آیا این قطارها می‌توانند آزادانه حرکت کنند یا در میانه راه معطل می‌مانند.

آغاز عملیات از ۲۰۲۶

با وجود تمام موانع، جدول زمانی این پروژه مشخص است. بر اساس برنامه‌ریزی‌های انجام شده، عملیات ساخت و ساز از سال ۲۰۲۶ آغاز خواهد شد. در مرحله اول، بازسازی مسیر دمشق به امان و اتصال آن به شبکه ریلی ترکیه هدف اصلی است. همزمان، مذاکرات فنی بین ترکیه و عربستان برای اتصال ریلی به مدینه ادامه دارد.

این تنها پروژه ریلی فعال در منطقه نیست. کریدور رقابتی دیگری به نام «جاده توسعه» (Development Road) با مشارکت عراق، امارات و قطر در حال شکل‌گیری است که خلیج بصره را به ترکیه متصل می‌کند. به نظر می‌رسد رقابت سنگینی برای تصاحب بازار ترانزیت میلیارد دلاری میان اروپا و آسیا در جریان است.

رویایی که بیدار شده است

یک قرن پس از دفن شدن زیر آوار جنگ، «راه‌آهن حجاز» از خاکستر بیرون آمده است. این بار، موتورهای جستجوگر سود، جای زائران را گرفته‌اند و آنکارا و ریاض، متحدانی جدید هستند. این پروژه که ترکیبی از نوستالژی امپراتوری عثمانی و جاه‌طلبی‌های اقتصادی سده بیست و یکم است، می‌تواند نقشه لجستیک خاورمیانه را تغییر دهد.

اگر سوریه بتواند یکپارچگی خود را حفظ کند و سرمایه‌گذاران بین‌المللی جذب این طرح شوند، شاید طی دهه آینده شاهد سفر قطارهایی باشیم که از استانبول حرکت می‌کنند، از شام و عربستان می‌گذرند و در نهایت در سواحل عمان پهلو می‌گیرند. این، همان رؤیایی است که سلطان عبدالحمید هرگز ندید.