آینده جهان در دستان نسل جدید قاره سیاه

آزاد کلهر: گر می‌خواهید بدانید جهان در نیمه دوم قرن بیست و یکم به کدام سمت خواهد رفت، به آفریقا نگاه کنید. تازه‌ترین داده‌های مرکز تحقیقاتی پیو (Pew Research Center) نشان می‌دهد که ترکیب جمعیت جوان جهان در حال تغییری بنیادین و انقلابی است. تا سال ۲۱۰۰، تقریباً نیمی از جوانان کره زمین (۴۶ درصد) در آفریقا زندگی خواهند کرد. این در حالی است که سهم آسیا از جمعیت جوان جهان به شدت کاهش می‌یابد و اروپا و آمریکای شمالی عملاً در جایگاه «قاره‌های پیر» قرار خواهند گرفت. این گزارش به تحلیل ابعاد این تغییر جمعیتی، علل آن و پیامدهای ژئوپلیتیک، اقتصادی و اجتماعی آن می‌پردازد.

آفریقا؛ موتور جوانی جهان در قرن آینده

بر اساس پیش‌بینی‌های سازمان ملل (سناریوی متوسط)، در حال حاضر (سال ۲۰۲۴) حدود ۲۸ درصد از افراد زیر ۲۵ سال جهان در آفریقا زندگی می‌کنند. اما این رقم تا سال ۲۱۰۰ به حدود ۴۶ درصد افزایش خواهد یافت. یعنی از هر دو جوان زیر ۲۵ سال در جهان، تقریباً یک نفر آفریقایی خواهد بود. در مقابل، سهم آسیا از جوانان جهان (که در دهه‌های گذشته حدود ۵۸ درصد بود) تا سال ۲۱۰۰ به حدود ۳۹ درصد کاهش می‌یابد. سهم اروپا، آمریکای شمالی و اقیانوسیه نیز به ترتیب به ۵ درصد و ۴ درصد و ۲ درصد سقوط خواهد کرد. به عبارت دیگر، قطب جوانی جهان از آسیا به آفریقا منتقل می‌شود. این یک «تغییر جمعیتی بزرگ» در مقیاس قرن است. کشورهای اروپایی و آمریکای شمالی که هم اکنون با بحران پیری جمعیت و کاهش نیروی کار مواجه هستند، تا پایان قرن به شدت به مهاجران آفریقایی وابسته خواهند شد. آفریقا اما با چالش «انفجار جمعیت جوان» و نیاز به ایجاد میلیون‌ها شغل جدید روبرو خواهد بود.

چرا آفریقا اینقدر جوان می‌ماند؟

سه عامل اصلی این پدیده را توضیح می‌دهند. نخست، نرخ زاد و ولد بالا است. بر خلاف سایر قاره‌ها که نرخ باروری (تعداد فرزندان به ازای هر زن) به شدت کاهش یافته (در بسیاری از کشورهای اروپایی و آسیایی به زیر ۲.۱ رسیده است)، بسیاری از کشورهای آفریقایی (به ویژه در منطقه صحرای آفریقا) هنوز نرخ باروری بالای ۴ تا ۵ فرزند دارند. این یعنی هر نسل، جمعیت به طور طبیعی ۲ تا ۲.۵ برابر می‌شود. دوم، جوانی ساختار جمعیتی است. هرم سنی آفریقا به شکل یک مثلث با قاعده بسیار پهن (جمعیت بسیار جوان) است. حتی اگر نرخ زاد و ولد کاهش یابد، این «تعداد زیاد دختران در سن باروری» باعث می‌شود که جمعیت برای چندین دهه به رشد خود ادامه دهد (پدیده «اینرسی جمعیتی»). سوم، کاهش مرگ و میر کودکان است. در دهه‌های اخیر، به دلیل بهبود مراقبت‌های بهداشتی، واکسیناسیون و تغذیه، میزان مرگ و میر کودکان در آفریقا به شدت کاهش یافته است. کودکان بیشتری تا سنین جوانی زنده می‌مانند و خود صاحب فرزند می‌شوند.

پیامدهای جهانی؛ از تغییر مرکز ثقل اقتصادی تا مهاجرت‌های گسترده

این تغییر جمعیتی، پیامدهای عمیق و گسترده‌ای برای جهان خواهد داشت. نخست، تغییر در بازار کار جهانی رخ می‌دهد. تا پایان قرن، بیشتر نیروی کار جوان و پرانرژی جهان در آفریقا متمرکز خواهد بود. کشورهایی که اکنون با کمبود نیروی کار (به دلیل پیری جمعیت) مواجه هستند (مانند ژاپن، آلمان، کره جنوبی و حتی چین)، ناچار به جذب کارگران مهاجر از آفریقا خواهند بود. این می‌تواند یک موج مهاجرت عظیم از جنوب به شمال را آغاز کند. دوم، تغییر در اقتصاد جهانی اتفاق می‌افتد. آفریقا به یک «بازار مصرف عظیم» برای کالاها و خدمات (از تلفن همراه تا پوشاک و غذا) تبدیل خواهد شد. شرکت‌های چندملیتی سرمایه‌گذاری‌های خود را به سمت آفریقا هدایت خواهند کرد. همچنین، با جوان شدن جمعیت، نرخ پس‌انداز و سرمایه‌گذاری در آفریقا افزایش می‌یابد و این قاره می‌تواند به یک قطب تولیدی جدید تبدیل شود. سوم، تغییر در سیاست بین‌الملل نیز رخ می‌دهد. کشورهای آفریقایی با جمعیت جوان و آرای بیشتر در مجامع بین‌المللی (مانند سازمان ملل)، وزن سیاسی بیشتری پیدا خواهند کرد. قدرت‌های سنتی (آمریکا، اروپا و چین) برای نفوذ در آفریقا رقابت شدیدی خواهند کرد. همچنین، تغییرات اقلیمی (خشکسالی، سیل، بیابان‌زایی) می‌تواند میلیون‌ها آفریقایی را مجبور به مهاجرت کند و بحران‌های پناهندگی جدیدی ایجاد نماید. در نهایت، آموزش و فناوری نیز متحول می‌شود. آفریقا برای جلوگیری از «فاجعه بیکاری جوانان» نیازمند سرمایه‌گذاری عظیم در آموزش (به ویژه آموزش فنی و حرفه‌ای و مهارت‌های دیجیتال) است. آن دسته از کشورهای آفریقایی که بتوانند جوانان خود را آموزش دهند، به قطب‌های فناوری و نوآوری تبدیل خواهند شد.

یک پیش‌بینی، نه قطعیت

باید توجه داشت که این نمودار و اعداد، «پیش‌بینی» هستند، نه قطعیت. این پیش‌بینی‌ها بر اساس «سناریوی متوسط سازمان ملل» تهیه شده‌اند و ممکن است با تغییر عوامل زیر، به طور قابل توجهی تغییر کنند. اگر نرخ زاد و ولد در آفریقا سریعتر از پیش‌بینی‌ها کاهش یابد (به دلیل افزایش تحصیلات زنان، دسترسی به وسایل پیشگیری از بارداری و شهرنشینی)، جمعیت جوان آفریقا کمتر از پیش‌بینی فعلی خواهد بود. اگر اقتصاد آفریقا رشد نکند و نتواند شغل کافی برای جوانان خود ایجاد کند، موج مهاجرت به سمت اروپا و آمریکا تشدید خواهد شد. جنگ‌های داخلی، بحران‌های سیاسی و تغییرات اقلیمی نیز می‌توانند به شدت بر رشد جمعیت تأثیر بگذارند و میلیون‌ها نفر را آواره کنند. با این حال، حتی با در نظر گرفتن این عدم قطعیت‌ها، جهت گیری کلی تغییر جمعیتی کاملاً روشن است: «جهان در حال پیر شدن است، اما آفریقا در حال جوان شدن.» این یک واقعیت انکارناپذیر است.

قرن بیست و یکم، قرن آفریقا؟

خلاصه آنکه تا سال ۲۱۰۰، تقریباً نیمی از جوانان جهان (۴۶ درصد) آفریقایی خواهند بود. این یک فرصت بی‌نظیر (در صورت سرمایه‌گذاری مناسب در آموزش و اشتغال) و یک تهدید بزرگ (در صورت ناتوانی در ایجاد شغل و کنترل مهاجرت) برای جهان است. کشورهای آسیایی و اروپایی که با کاهش جمعیت جوان و افزایش هزینه‌های بازنشستگی و سلامت مواجه هستند، ناچار به تغییر سیاست‌های مهاجرتی و سرمایه‌گذاری در آفریقا خواهند شد. برای سرمایه‌گذاران، این تغییر جمعیتی به معنای فرصت‌های بزرگ در بازارهای آفریقا (فناوری، زیرساخت، آموزش، سلامت و کالاهای مصرفی) است. برای سیاست‌گذاران، به معنای ضرورت بازنگری در سیاست‌های خارجی و مهاجرتی است. آفریقا در آستانه یک «انفجار جمعیت جوان» قرار دارد. این انفجار می‌تواند یک «فرصت طلایی» (با برنامه‌ریزی صحیح) یا یک «فاجعه انسانی» (با بی‌برنامگی) باشد. جهان باید خود را برای این تغییر آماده کند. موفق باشید.