آمریکا و کوبا در دوراهی جنگ و صلح

به گزارش سرمایه فردا، در پس دیوارهای قدیمی هاوانا، جایی که دهه‌ها نماد تقابل ایدئولوژیک با واشنگتن است، دیدارهایی کم‌سابقه میان مقام‌های وزارت خارجه ایالات متحده آمریکا و چهره‌هایی از حلقه قدرت کوبا برگزار شد؛ گفت‌وگوهایی که به‌گفته منابع آگاه، حامل پیامی روشن بودند: زمان برای تغییر در حال از دست رفتن است. این دیدار که جمعه گذشته انجام شد، از چند جهت تاریخی تلقی می‌شود. برای نخستین‌بار از زمان سفر باراک اوباما که حدود یک دهه پیش تلاش کرد مسیر آشتی میان دو کشور را هموار کند، یک هواپیمای دولتی آمریکا در خاک کوبا فرود آمد. اما برخلاف فضای امیدبخش آن دوران، این‌بار سایه بحران، گفت‌وگوها را احاطه کرده است؛ کوبایی که به‌گفته مقام‌های آمریکایی، اکنون بیش از هر زمان دیگری به «فروپاشی اجتماعی» نزدیک شده است.

در مرکز این دیدارها، چهره‌ای حضور داشت که نامش بیش از دیگران جلب توجه کرد: «رائول گی‌یرمو رودریگز کاسترو»، نوه رائول کاسترو‌ که در محافل سیاسی به «رائولیتو» و با لقب «خرچنگ» شناخته می‌شود. از نگاه واشنگتن، او تنها یک عضو از خانواده کاسترو نیست، بلکه سخنگوی غیررسمی پدربزرگش است؛ مردی که با وجود کناره‌گیری رسمی، همچنان به‌عنوان قدرت واقعی در ساختار سیاسی کوبا شناخته می‌شود.

یک مقام ارشد آمریکایی که در این مذاکرات حضور داشته، تصویر تیره‌ای از وضعیت اقتصادی کوبا ترسیم کرده است: «اقتصاد در حال سقوط آزاد است.» به گفته او، پیام اصلی هیئت آمریکایی به طرف کوبایی این بوده که نخبگان حاکم تنها یک «پنجره زمانی محدود» برای اجرای اصلاحات کلیدی دارند؛ اصلاحاتی که از حمایت واشنگتن برخوردار است و به آنها توصیه کرده‌اند پیش از آنکه شرایط به نقطه‌ای برسد که دیگر قابل مهار نباشد، تصمیم‌شان را بگیرند.

در کنار این هشدارها، پیشنهادهایی نیز روی میز قرار گرفته است. یکی از برجسته‌ترین آن‌ها، کمک به بازسازی زیرساخت‌های ارتباطی از طریق راه‌اندازی اینترنت ماهواره‌ای استارلینک است؛ پیشنهادی که می‌تواند در کشوری با محدودیت‌های شدید اینترنتی، تغییری بنیادین ایجاد کند. اما این پیشنهاد، تنها بخشی از یک بسته گسترده‌تر بوده که به اصلاحات اقتصادی و ساختاری نیز گره خورده است.

در سطحی عمیق‌تر، مقام‌های آمریکایی بار دیگر بر شروط دیرینه خود برای کاهش تحریم‌ها تأکید کرده‌اند؛ از جمله جبران خسارت شهروندان و شرکت‌های آمریکایی که اموال‌شان پس از انقلاب ۱۹۵۹ مصادره شده، آزادی زندانیان سیاسی و فراهم‌سازی زمینه برای گسترش آزادی‌های مدنی؛ مسیرهایی که در نهایت می‌تواند به برگزاری انتخابات آزاد و رقابتی منجر شود. این مطالبات، همان خطوط قرمزی هستند که سال‌هاست روابط دو کشور را در بن‌بست نگه داشته‌اند.

اما گفت‌وگوها تنها به اقتصاد و سیاست داخلی محدود نماند. یکی از محورهای حساس، نگرانی‌های امنیتی واشنگتن بود. به گفته این مقام، آمریکا نسبت به حضور و فعالیت گروه‌های اطلاعاتی، نظامی و حتی سازمان‌های تروریستی در خاک کوبا با مجوز دولت این کشور و در فاصله‌ای کمتر از ۱۰۰ مایل از سرزمین آمریکا، ابراز نگرانی کرده است؛ موضوعی که از نگاه واشنگتن، نه یک اختلاف دیپلماتیک، بلکه تهدیدی مستقیم برای امنیت ملی به‌شمار می‌رود. در این میان، نقش دولت دونالد ترامپ و وزیر خارجه‌اش مارکو روبیو که تباری کوبایی دارد نیز تعیین‌کننده است. برخلاف رویکرد نرم‌تر دوران اوباما، تیم فعلی کاخ سفید تمایل کمتری به اعطای امتیاز نشان می‌دهد و در عین حال، با لحنی هشدارآمیزتر و گاه خشن بر حفظ مسیر دیپلماسی تأکید دارد.

جمع‌بندی پیام واشنگتن روشن است، هرچند به‌صراحت در قالب تهدید بیان نشده: ایالات متحده اجازه نخواهد داد کشوری که تنها ۹۰ مایل با «کی‌وست» فاصله دارد، به یک بحران مهارنشدنی و تهدیدی برای امنیت ملی تبدیل شود. به گفته این مقام، رئیس‌جمهور آمریکا همچنان به دنبال راه‌حل دیپلماتیک است، اما اگر رهبران کوبا «نخواهند یا نتوانند» اقدام کنند، گزینه‌های دیگر روی میز باقی خواهد ماند. در نهایت، آنچه در هاوانا رخ داد، تنها یک دیدار دیپلماتیک نبود بلکه صحنه‌ای از یک بازی پیچیده قدرت بود؛ هزارتویی میان کشوری که در آستانه فرسایش قرار دارد و قدرتی که نمی‌خواهد این فرسایش، به بحرانی مهارنشدنی در حیاط خلوتش تبدیل شود.