شیوع گونه نادر «بوندیبوگیو» از ویروس ابولا در آفریقا، نگرانی جهانی درباره موج تازه بیماری‌های مرگبار را افزایش داده است.

رامتین لطیفی: جهان بار دیگر با نامی روبه‌رو شده که خاطره وحشتناک قرنطینه‌ها، مرگ‌های دسته‌جمعی و تصاویر هولناک بیمارستان‌های آفریقا را زنده می‌کند: ابولا. این بار اما نگرانی‌ها تنها به بازگشت بیماری محدود نمی‌شود؛ بلکه به گونه‌ای کمیاب و خطرناک از این ویروس مربوط است که مهار آن از همه موج‌های قبلی دشوارتر به نظر می‌رسد. شیوع تازه در شرق جمهوری دموکراتیک کنگو آغاز شده؛ منطقه‌ای که سال‌هاست درگیر جنگ داخلی، جابه‌جایی گسترده جمعیت، فروپاشی زیرساخت‌های درمانی و فعالیت گروه‌های مسلح است. مقام‌های بهداشتی تاکنون از حدود ۲۵۰ مورد مشکوک و نزدیک به ۸۰ مرگ خبر داده‌اند، در حالی که اوگاندا نیز ابتلاهای مرتبط با این موج را تأیید کرده است.

سازمان جهانی بهداشت با اعلام «وضعیت اضطراری بهداشت عمومی با نگرانی بین‌المللی» هشدار داده که اگر مهار بیماری به سرعت انجام نشود، خطر گسترش منطقه‌ای آن بسیار جدی خواهد بود. با این حال، این نهاد تأکید کرده که شرایط فعلی هنوز معیارهای یک «همه‌گیری جهانی» مشابه کووید-۱۹ را ندارد. اما چرا این موج تا این اندازه نگرانی ایجاد کرده است؟ پاسخ در نام گونه‌ای نهفته است که این بار عامل شیوع شده: «بوندیبوگیو»؛ یکی از نادرترین انواع ابولا که تاکنون تنها دو بار در تاریخ شناسایی شده و هنوز هیچ واکسن تأییدشده یا درمان اختصاصی برای آن وجود ندارد. این گونه نخستین بار در سال ۲۰۰۷ در اوگاندا کشف شد و اکنون سومین شیوع شناخته‌شده آن ثبت شده است. آمارهای قبلی نشان می‌دهد بوندیبوگیو حدود ۳۰درصد مبتلایان را می‌کشد؛ نرخی پایین‌تر از برخی انواع دیگر ابولا‌ اما همچنان مرگبار و بسیار خطرناک.

ویروس ابولا از طریق تماس مستقیم با مایعات بدن، از خون و بزاق گرفته تا عرق، استفراغ، ادرار و حتی اجساد آلوده، منتقل می‌شود. برخلاف کووید، این بیماری به‌راحتی از طریق هوا گسترش نمی‌یابد و تنها پس از بروز علائم، فرد مبتلا ناقل می‌شود. اما همین تماس نزدیک برای ایجاد فاجعه کافی است؛ به‌ویژه در مناطق فقیر و جنگ‌زده‌ای که امکانات پزشکی محدود است و مراسم تدفین سنتی هنوز نقش مهمی در انتقال بیماری دارند. علائم بیماری شامل تب شدید، ضعف، تهوع، اسهال، دردهای شدید عضلانی و خونریزی داخلی یا خارجی است. در موارد پیشرفته، ویروس به رگ‌های خونی و اندام‌های حیاتی آسیب می‌زند و می‌تواند ظرف چند روز بدن را از کار بیندازد.

کارشناسان می‌گویند آنچه این موج را نگران‌کننده‌تر کرده، چند عامل همزمان است: ویروس هفته‌ها بدون شناسایی در منطقه پخش شده، مردم به‌دلیل درگیری‌های مسلحانه مدام در حال جابه‌جایی‌اند و رفت‌وآمدهای مرزی میان کنگو، اوگاندا و دیگر کشورهای شرق آفریقا، احتمال سرایت منطقه‌ای را افزایش داده است. سازمان جهانی بهداشت هشدار داده که شمار واقعی مبتلایان بسیار بیشتر از آمار رسمی است. تیم‌های اضطراری پزشکی و تجهیزات درمانی به مناطق آلوده اعزام شده‌اند، اما ضعف زیرساخت‌ها و ناامنی گسترده عملیات مهار را دشوار کرده است.

ابولا نخستین بار در سال ۱۹۷۶ در نزدیکی رودخانه‌ای به همین نام در آفریقا شناسایی شد. این بیماری‌ خیلی زود به یکی از مرگبارترین ویروس‌های شناخته‌شده جهان تبدیل شد. بزرگ‌ترین فاجعه ابولا میان سال‌های ۲۰۱۴ تا ۲۰۱۶ رخ داد؛ زمانی که ویروس از مرکز آفریقا به کشورهای غرب قاره رسید و بیش از ۲۸ هزار نفر را مبتلا و حدود ۱۰ هزار نفر را به کام مرگ کشاند. پس از آن، شیوع‌های دیگری نیز در کنگو، اوگاندا، نیجریه، مالی، سنگال، ساحل عاج و گابن ثبت شد. در برخی موج‌ها، نرخ مرگ‌ومیر به ۹۰ درصد نیز رسید.

در سال‌های اخیر، پیشرفت‌هایی در ساخت واکسن و داروهای ضد ابولا حاصل شده است. واکسن «اروِبو» اکنون در آمریکا و اتحادیه اروپا برای برخی گونه‌های ابولا تأیید شده و داروهایی مانند «ابانگا» و «اینمازب» می‌توانند با استفاده از آنتی‌بادی‌ها، روند پیشرفت ویروس را کند کنند. اما مشکل اینجاست که این درمان‌ها عمدتاً برای گونه «زئیر» طراحی شده‌اند و در برابر گونه بوندیبوگیو هنوز کارایی قطعی ندارند. همزمان، پژوهشگران در اوگاندا و با همکاری سازمان جهانی بهداشت در حال آزمایش واکسن‌هایی تازه برای گونه «سودان» هستند؛ ویروسی نزدیک به ابولا که آن هم در آفریقا قربانیان زیادی گرفته است. این آزمایش‌ها نخستین مطالعات واکسن در میانه یک شیوع واقعی محسوب می‌شوند.

با وجود همه نگرانی‌ها، متخصصان تأکید می‌کنند احتمال تبدیل ابولا به یک همه‌گیری جهانی مشابه کرونا همچنان پایین است؛ زیرا این ویروس به آسانی از فردی به فرد دیگر منتقل نمی‌شود و به طور معمول با قرنطینه، ردیابی تماس‌ها و دفن ایمن قربانیان قابل مهار است. اما تجربه‌های گذشته نشان داده هرگاه ابولا در مناطق فقیر، جنگ‌زده و فاقد سیستم درمانی مؤثر ظاهر شود، مهار آن می‌تواند به کابوسی بین‌المللی تبدیل شود؛ به‌ویژه اکنون که جهان هنوز از سایه سنگین همه‌گیری کرونا خارج نشده و هر هشدار تازه‌ای درباره ویروس‌های مرگبار، افکار عمومی را به‌شدت حساس می‌کند.