گزارش رسمی نهاد بین‌المللی امنیت غذایی (IPC) قحطی کامل در غزه را تأیید کرده است؛ بحرانی که نه‌تنها امروز نیم‌میلیون نفر را با گرسنگی و مرگ روبه‌رو کرده، بلکه پیامدهای زیستی و اجتماعی آن می‌تواند نسل‌های آینده را نیز درگیر کند.

به گزارش سرمایه فردا، آنچه امروز در غزه جریان دارد، صرفاً یک بحران غذایی نیست؛ بلکه بازتابی از استفاده عامدانه از گرسنگی به‌عنوان ابزار جنگی است. قحطی در این سرزمین، تنها به معنای خالی بودن سفره‌ها نیست، بلکه نشانه‌ای از فروپاشی ساختارهای اجتماعی، بهداشتی و روانی یک جامعه کامل است. پژوهشگران هشدار می‌دهند که آثار این فاجعه، از تغییرات ژنتیکی در جنین‌ها تا افزایش بیماری‌های مزمن در بزرگسالان، می‌تواند میراثی تلخ برای نسل‌های آینده بر جای بگذارد. غزه امروز نه‌فقط با مرگ و سوءتغذیه کودکان مواجه است، بلکه با زخمی عمیق‌تر دست‌وپنجه نرم می‌کند؛ زخمی که در رفتار، روابط و حافظه جمعی مردم باقی خواهد ماند و جامعه را برای سال‌ها در وضعیت سوگواری نگه می‌دارد.

نهاد بین‌المللی «طبقه‌بندی مرحله‌ای امنیت غذایی» (IPC) که مرجع اصلی سازمان ملل در تشخیص بحران‌های غذایی محسوب می‌شود، در تاریخ ۲۲ اوت سال جاری گزارشی رسمی منتشر کرد که در آن وضعیت نوار غزه به‌عنوان «یک قحطی کامل» اعلام شد. این گزارش تکان‌دهنده تأکید داشت که بیش از نیم‌میلیون نفر در غزه با شرایطی مواجه‌اند که ویژگی‌های اصلی آن «گرسنگی، بی‌پناهی و مرگ» است. در همان گزارش پیش‌بینی شد که قحطی در ماه‌های آینده گسترش خواهد یافت و هشدار داده شد که دست‌کم ۱۳۲ هزار کودک زیر پنج سال تا ژوئن ۲۰۲۶ درگیر سوء‌تغذیه حاد خواهند شد. اعلام رسمی این قحطی که به‌طور کامل «انسان‌ساخته» توصیف شد، یکی از شدیدترین محکومیت‌ها علیه دولت بنیامین نتانیاهو و رژیم اسرائیل از آغاز جنگ ۷ اکتبر ۲۰۲۳ بود.

جرمی کونایندایک، رئیس سازمان پناهندگان بین‌الملل، این فاجعه را حیرت‌آور و سهمگین توصیف کرد و دولت‌های اسرائیل و آمریکا را مسئولان اصلی آن دانست. تام فلتچر، رئیس امور بشردوستانه سازمان ملل نیز از جهان خواست گزارش آی‌پی‌سی را با اندوه و خشم بخوانند و آن را نه صرفاً به‌عنوان واژه و عدد، بلکه به‌عنوان زندگی و نام انسان‌ها در نظر بگیرند. تدروس آدهانوم، رئیس سازمان جهانی بهداشت، وضعیت غزه را «فاجعه‌ای سلامت‌محور» دانست که آثار آن نسل‌به‌نسل ادامه خواهد یافت.

رژیم اسرائیل که از سوی نهادهای مختلف به «مهندسی قحطی» به‌عنوان سلاح جنگی متهم شده، این گزارش را رد کرد و آی‌پی‌سی را به «تحریف سیاسی داده‌ها» متهم ساخت. با این حال، آی‌پی‌سی بر ارزیابی خود ایستاد و اسناد پشتیبان را منتشر کرد؛ اسنادی که بر اساس همان معیارهایی تهیه شده بود که برای اعلام قحطی در سودان نیز به کار رفته بود. با وجود گذشت ماه‌ها از اعلام رسمی قحطی، هیچ بهبود چشمگیری در وضعیت دیده نمی‌شود. طبق «طرح ۲۰ ماده‌ای» دونالد ترامپ قرار بود حجم کامل کمک‌ها از طریق نهادهای بین‌المللی بی‌طرف وارد غزه شود، اما این اقدام هرگز به اهدافش نرسید.

گرچه عبور از آستانه رسمی قحطی در سال جاری رخ داد، اما غزه مدت‌ها پیش در وضعیت هشدار قرار داشت. نخستین گزارش‌های جدی درباره نزدیک بودن قحطی تنها چند ماه پس از آغاز جنگ و در مارس ۲۰۲۴ منتشر شد. الکس دِوال، مدیر «بنیاد صلح جهانی» در دانشگاه تافتس و یکی از برجسته‌ترین پژوهشگران قحطی، تأکید می‌کند که اسرائیل هیچ‌گاه ناامنی غذایی را انکار نکرده، اما همواره غزه را در وضعیتی نگه داشته که فقط اندکی پایین‌تر از قحطی کامل باشد؛ زیرا واژه «قحطی» برای اسرائیل عواقب سیاسی سنگینی دارد. در گزارشی که کمیسیون تحقیق سازمان ملل در سپتامبر ۲۰۲۵ منتشر کرد، «ممانعت از کمک‌ها»، «گرسنگی‌دادن عامدانه»، «آوارگی اجباری» و «حملات به خدمات درمانی» به‌عنوان شواهدی از نسل‌کشی اسرائیل علیه فلسطینیان غزه ذکر شد. دیوان کیفری بین‌المللی نیز همین جرایم گرسنگی را بخش بزرگی از کیفرخواست علیه نتانیاهو قرار داد. دِوال می‌پرسد: حتی اگر داده‌های اسرائیل را درست بگیریم و بپذیریم که وضعیت اندکی کمتر از قحطی است، چه تفاوتی می‌کند؟ به باور او، سطح گرسنگی‌ای که آی‌پی‌سی و سایر نهادها توصیف کرده‌اند، بسیار فراتر از گرسنگی موقت است و آثار آن می‌تواند سال‌ها و حتی نسل‌ها ادامه یابد.

میراث زیستی قحطی

پژوهشگران آثار بلندمدت قحطی را در نمونه‌های متعددی از تاریخ، از بازماندگان قحطی‌های هند و چین تا هولوکاست بررسی کرده‌اند. گرسنگی معمولاً در چند مرحله رخ می‌دهد: ابتدا بدن از ذخیره گلیکوژن کبد استفاده می‌کند، سپس وارد مرحله «گلوکونئوژنز» می‌شود و از چربی و ماهیچه تغذیه می‌کند. پس از پایان ذخایر گلوکز، «کتوجنز» چربی را به سوخت جایگزین تبدیل می‌کند و در نهایت، هنگامی که چربی نیز تمام شود، بدن شروع به مصرف بافت‌های خود می‌کند؛ ماهیچه‌ها تحلیل می‌روند، سیستم ایمنی فرو می‌ریزد و خطر عفونت‌های کشنده افزایش می‌یابد. کودکان به دلیل ذخایر کمتر و بدن‌های کوچک‌تر، آسیب‌پذیرترین گروه در این شرایط هستند.

سوءتغذیه نیز تهدیدی جداگانه است. حتی اگر کالری کافی برسد، ممکن است کیفیت تغذیه، آب سالم یا بهداشت کافی وجود نداشته باشد و بدن نتواند عملکرد طبیعی داشته باشد. تسا روزبوم، پژوهشگر هلندی و متخصص قحطی هلند در جنگ جهانی دوم، نزدیک به ۳۰ سال بر پیامدهای سوءتغذیه دوران بارداری کار کرده است. او می‌گوید قحطی حتی روی جنین‌هایی که هنوز به دنیا نیامده‌اند، اثری ماندگار می‌گذارد. به گفته او، قلب، ریه و مغز در مرحله جنینی ساخته می‌شوند و قحطی ساختار این اندام‌ها را تضعیف می‌کند. پیامدها می‌تواند شامل افزایش بیماری‌های قلبی‌ـ‌عروقی، دیابت، افسردگی و اختلالات شناختی باشد؛ بیماری‌هایی که معمولاً در سنین بالا بروز می‌کنند اما در بازماندگان قحطی زودتر ظاهر می‌شوند.

قحطی شش‌ماهه هلند نشان داد که حتی دوره کوتاه می‌تواند اثرات نسلی برجا بگذارد. اما درباره غزه که مدت گرسنگی بسیار طولانی‌تر است، روزبوم معتقد است باید منتظر آثار شدیدتر باشیم. او برای توضیح عمق فاجعه به «نشانگرهای اپی‌ژنتیک» اشاره می‌کند؛ برچسب‌هایی روی دی‌ان‌ای که نحوه بیان ژن‌ها را تغییر می‌دهد و همین تغییرات ممکن است سبب انتقال بیماری‌ها به نسل‌های بعد شود. علاوه بر این، در قحطی آنزیم‌هایی که باید از جنین در برابر استرس محافظت کنند کاهش می‌یابد و این یعنی کودکان آینده نسبت به فشارهای روانی بسیار حساس‌تر خواهند بود. روزبوم هشدار می‌دهد: شواهد علمی روشن است، آسیب‌ها نسل‌به‌نسل ادامه خواهد داشت. او می‌گوید از اعماق قلبش نگران این نسل و نسل بعد اهالی غزه است و تأسف می‌خورد که جامعه جهانی نتوانست جلوی این فاجعه را بگیرد.

قحطی؛ شکاف در ستون‌های جامعه

بر اساس معیارهای آی‌پی‌سی، قحطی تنها گرسنگی نیست، بلکه فروپاشی جامعه است؛ از نظام سلامت تا آب آشامیدنی، از بهداشت تا سازوکارهای اجتماعی. روزبوم توضیح می‌دهد که آثار اجتماعی قحطی در آینده خود را با افسردگی، کاهش مشارکت اقتصادی، افزایش مرگ‌ومیر و وابستگی بیشتر به کمک‌های دولتی نشان خواهد داد. الکس دِوال نیز می‌گوید گرسنگی گسترده «زخم‌های اجتماعی» برجای می‌گذارد؛ زخمی نامرئی که درباره‌اش حرف زده نمی‌شود اما در رفتارها و روابط انسانی خود را نشان می‌دهد.

او توضیح می‌دهد که در قحطی‌های شدید، نرخ جرم و خلافکاری افزایش می‌یابد، زیرا انسان‌ها برای رفع نیاز حیاتی خوردن و زنده‌ماندن دست به هر کاری می‌زنند. در غزه مسیر رسیدن کمک‌های غذایی با بی‌اعتمادی فراگیر همراه بوده است. «بنیاد بشردوستانه غزه» نهادی که توزیع غذا را برعهده داشت، به همدستی در جنایات جنگی متهم شد. دِوال یادآور می‌شود که قحطی‌های بزرگ از لنینگراد و کامبوج تا بنگال و سومالی، پیامدی مشترک دارند: «شرم و تحقیر عمیق» که قربانیان آن را درونی می‌کنند و این زخم می‌تواند یک جامعه را برای همیشه در مرحله سوگواری نگه دارد.

رژیم اشغالگر بیش از ۴۰۰ فوتبالیست را به شهادت رساند

غزه صحنه روایتی تلخ اما الهام‌بخش بود؛ روایتی از انسان‌هایی که گرچه جنگ جسم‌شان را زخمی کرده، اما روح‌شان را نه. در شهری که بیش از ۲ سال است زیر بمباران بی‌وقفه قرار دارد، مسابقاتی برگزار شد که قهرمانانش پا یا دست نداشتند، اما اراده‌شان از فولاد محکم‌تر بود. مسابقات «قهرمانی امیدها» با حضور فوتبالیست‌هایی برگزار شد که اعضای بدن خود را در حملات ددمنشانه ارتش صهیونیستی از دست داده‌اند، اما هنوز ایستاده‌اند و بازی می‌کنند.

در این ۲ سال، رژیم اشغالگر بیش از ۴۰۰ فوتبالیست را به شهادت رسانده و هزاران ورزشکار را معلول کرده است. اما همان‌طور که «لیلا حامد» خبرنگار مارکا گزارش داده، هیچ‌یک از این خشونت‌ها نتوانسته روح ورزش را در غزه خاموش کند. آن‌ها با عصا، پای مصنوعی، یا حتی فقط با یک پا وارد میدان شدند و به دنیا اعلام کردند اراده و امید را نمی‌توان بمباران کرد.

در چمن‌های ساده و ناهموار غزه، بازیکنانی دیده شدند که آینده ورزشی‌شان نابود شده، اما رویای‌شان نه. کودکانی که روزی برای تیم‌های محله‌شان بازی می‌کردند، امروز با یک پای قطع‌شده به دنبال توپ می‌دویدند؛ گاهی می‌افتادند، اما دوباره بلند می‌شدند.

این مسابقات فقط فوتبال نبود؛ نمایش زندگی بود. پیامش روشن بود: «بدن ما را ناقص کردید، اما روح ما را نه.» غزه با تمام زخم‌هایش امروز ثابت کرد تسلیم شدن انتخاب آن‌ها نیست؛ حتی وقتی زمین بازی‌شان با خون و خاکستر آمیخته است.

آخرین وضعیت نوار غزه

بیش از ۹۰ روز از برقراری آتش‌بس در غزه گذشته و در این مدت باید ۵۴ هزار کامیون کمک وارد نوار غزه می‌شد‌ اما تنها ۲۳ هزار و ۱۹ کامیون حامل کمک وارد نوار غزه شده است. شاید فکر کنید این تنها موردی است که در آتش‌بس نقض شده اما باید بگوییم رژیم جنایتکار اسرائیل تمام بندها را بارها نقض کرده. مهمترین بندی که نقض شده، پایان جنگ و خونریزی بوده است. به گزارش ایرنا به نقل از فلسطین‌الیوم، در طول ۹۰ روز گذشته ۴۸۴ شهروند ساکن نوار غزه بر اثر نقض آتش‌بس کشته و یک هزار و ۲۲۳ تن دیگر زخمی شده‌اند. بیشتر این افراد بر اثر فرویختن بیش از ۵۰ منزل در نوار غزه ده‌ها شهروند شهید و زخمی شده‌اند که این منازل پیشتر توسط ارتش اسرائیل بمباران شده یا آسیب دیده بودند. سایر افراد نیز با گلوله‌‌هایی که از اسلحه نظامیان جنایتکار اسرائیل شلیک شد، کشته شده‌اند.

همچنین پیکر ۶۸۸ شهید نیز در طول این مدت از زیر آوار خارج شده است. دفتر رسانه‌ای دولتی در نوار غزه همچنین در این گزارش اعلام کرد که بیش از ۱۲۷ هزار چادر آوارگان در نوار غزه بر اثر شرایط محیطی و آب و هوایی غیرقابل استفاده شده است و این چادرها اکنون حداقل شرایط مورد نیاز اسکان بیش از یک و نیم میلیون آواره ساکن در آنها را ندارد. این دفتر در پایان این گزارش نسبت به وخامت بی‌سابقه اوضاع انسانی در نوار غزه به خاطر بسته بودن گذرگاه‌ها و جلوگیری از ورود خانه‌های پیش ساخته به این منطقه هشدار داد.

تجاوز رژیم اسرائیل به نوار غزه با حمایت آمریکا علاوه بر نسل‌کشی فلسطینی‌ها، ویرانی گسترده‌ای بر جای گذاشت که منجر به نابودی ۹۰ درصد زیرساخت‌های نوار غزه شده و سازمان ملل متحد هزینه بازسازی این خسارت‌ها را حدود ۷۰ میلیارد دلار برآورد کرده است. به گزارش فلسطین الیوم، شمار شهدای نوار غزه به ۷۱ هزار و ۴۰۹ شهید و شمار زخمی‌ها نیز به ۱۷۱ هزار و ۳۰۴ نفر افزایش یافته است. گفتنی است، تجاوز رژیم صهیونیستی به نوار غزه با حمایت آمریکا علاوه بر نسل‌کشی فلسطینی‌ها، ویرانی گسترده‌ای بر جای گذاشت که منجر به نابودی ۹۰ درصد زیرساخت‌های نوار غزه شده و سازمان ملل متحد هزینه بازسازی این خسارت‌ها را حدود ۷۰ میلیارد دلار برآورد کرده است.

هشدار در باره وضعیت کودکان غزه

براساس یک گزارش جدید دانشگاه کمبریج، پس از بیش از دو سال جنگ، بسیاری از کودکان فلسطینی در غزه از نظر جسمی خسته و از نظر عاطفی آسیب‌دیده‌اند و قادر به شرکت در فعالیت‌های روزمره مانند یادگیری یا بازی نیستند. این پژوهش که اولین ارزیابی دقیق از وضعیت آموزش در کرانه باختری و بیت‌المقدس شرقی نیز محسوب می‌شود، هشدار می‌دهد برخی کودکان اکنون باور دارند تنها به دلیل «اهل غزه‌بودن» کشته خواهند شد. این گزارش که بریافته‌های پژوهشی مشابه در سال ۲۰۲۴ میلادی استوار است، نشان می‌دهد جنگ همه جنبه‌های زندگی کودکان غزه را دگرگون کرده است. مدارس ویران یا تعطیل شده‌اند و خشونت، گرسنگی و آسیب روانی عمیق، همه احساسات طبیعی دوران کودکی را محو کرده است. کودکان حاضر در این مطالعه چنان فرسوده توصیف شده‌اند که برخی از خستگی مفرط از پا می‌افتند. به برخی دیگر گفته می‌شود بازی نکنند تا اندک انرژی باقی‌مانده خود را حفظ کنند. پیش از آتش‌بس اخیر، بسیاری از والدین مجبور بودند بین زنده نگه‌داشتن کودکان و فرستادن آن‌ها به مدرسه یکی را انتخاب کنند؛ انتخابی که در شرایط جنگ، غیرممکن بود. البته آثار مخرب و ویرانگر این جنگ به همین جا ختم نمی‌شود؛ یکی از نگران‌کننده‌ترین یافته‌های گزارش نشان‌دهنده از بین‌رفتن خوش‌بینی و اعتماد جوانان به نهادهای جهانی است.

کودکان غزه به طور فزاینده‌ای عصبانی شده و به مفاهیمی مانند صلح و حقوق بشر بی‌اعتماد شده‌اند. این گزارش که با همکاری آنروا یا همان سازمان امداد و کمک‌رسانی به پناهندگان فلسطینی تهیه شده، هشدار می‌دهد غزه به دلیل ترکیب اثرات اختلال در آموزش، آسیب‌های جسمی و ضربه‌های روانی، با خطر جدی ظهور یک نسل گمشده مواجه است. آمار تلفات آموزشی تا اول اکتبر ۲۰۲۵ میلادی از این قرار است: ۱۸ هزار و ۶۹ دانش‌آموز و ۷۸۰ کارمند آموزشی شهید و ۲۶ هزار و ۳۹۱ دانش‌آموز و ۳ هزار و ۲۱۱ معلم زخمی شده‌اند.

مرگ کودکان غزه

برآوردها نشان می‌دهد کودکان غزه به دلیل تعطیلی مکرر مدارس از سال ۲۰۲۰ میلادی، معادل پنج سال تحصیل کامل را از دست داده‌اند. ابتدا مدارس این باریکه به دلیل شیوع و همه‌گیری ویروس کرونا در سال ۲۰۲۰ تعطیل شد و به دلیل نداشتن زیرساخت آموزش آنلاین، کودکان تا سال ۲۰۲۲ به مدرسه نرفتند، سپس با آغاز سال تحصیلی ۲۰۲۳ نیز، جنگ آغاز شد. حال اگر بازسازی غزه را خیلی سریع در نظر بگیریم و فرض کنیم مدارس فقط تا سپتامبر ۲۰۲۷ میلادی تعطیل بمانند، بسیاری از نوجوانان ممکن است تا ۱۰ سال از سطح تحصیلی مورد انتظار خود عقب بیفتند. این یک فاجعه بزرگ اجتماعی است. هزینه بازسازی نظام آموزشی در سراسر فلسطین حدود ۱.۳۸ میلیارد دلار آمریکا برآورد شده است. با این حال، این گزارش از خستگی اهداکنندگان خبر می‌دهد؛ پدیده‌ای که در آن، به دلیل تداوم و پیچیدگی بحران، تمایل یا توان کشورها و نهادهای بین‌المللی برای ادامه کمک‌های مالی کاهش می‌یابد. از این رو، از ۲۳۰.۳ میلیون دلار درخواستی دفتر هماهنگی امور بشردوستانه سازمان ملل متحد برای بخش آموزش در سال ۲۰۲۵ میلادی، تنها ۵.۷ درصد (معادل حدود ۹ دلار به ازای هر کودک) تا ژوئیه تأمین شده است. این شرایط محدود به مرزهای باریکه جنگ‌زده غزه نیست و وضعیت سرزمین‌های اشغالی خارج از غزه نیز وخیم است. در کرانه باختری، از اکتبر ۲۰۲۳ میلادی، ۸۹۱ دانش‌آموز و ۲۸ معلم به دست شهرک‌نشینان یا نیروهای اسرائیلی شهید یا زخمی شده و صدها نفر دیگر نیز بدون هیچ دلیلی بازداشت شده‌اند. برآورد می‌شود کودکان این مناطق حداقل ۲.۵ سال تحصیل را از دست داده‌اند.

از سوی دیگر، منابع خبری عربی اعلام کردند تولد نوزادان در نوار غزه به دلیل شرایط نابسامان این منطقه طی دو سال اخیر شاهد کاهش ۴۰درصدی بوده است. شبکه العربیه در گزارشی اعلام کرد افزایش فشارهای رژیم اسرائیل و جلوگیری از رسیدن کمک های غذایی و امکانات پزشکی به مردم فلسطین، کمبود امکانات پزشکی و بهداشتی، کمبود غذا و گرسنگی مردم و نوزادان از جمله مهم‌ترین عوامل کاهش تولد نوزادان در این منطقه بوده است. با توجه به اوضاع نامناسب این منطقه سقط جنین نیز افزایش قابل توجهی داشته و بسیاری از مادران کودکان خود را در دوران بارداری به دلیل شرایط جنگی و همچنین سوء تغذیه از دست می دهند و از سوی دیگر به دلیل تخریب بیمارستان ها و مراکز پزشکی جان مادران در خطر است. منیر البرش، مدیرکل وزارت بهداشت در غزه اوایل دی ماه در اظهاراتی گفته بود که رژیم اسرائیل از همان آغاز تجاوزها، کودکان فلسطینی را هدف قرار داد. این رژیم در سیاستی برنامه ریزی شده همواره زندگی، سلامت و رشد طبیعی کودکان فلسطینی را هدف قرار داده است.