چهارشنبه ۱۷ تیر ۱۴۰۵
الگوی انتقال HIV در ایران از سرنگ مشترک به روابط جنسی پرخطر تغییر کرده. مهار این بحران، نیازمند آموزش، کاهش انگ اجتماعی، درمان اعتیاد و سیاستگذاری موثر است.
مهسا قوی قلب: ویروس HIV همچنان یکی از جدیترین تهدیدهای سلامت عمومی در جهان به شمار میرود؛ بیماریای که اگرچه با پیشرفتهای پزشکی، امکان کنترل و درمان آن نسبت به گذشته افزایش یافته، اما همچنان پیشگیری و شناسایی بهموقع مهمترین راه مقابله با گسترش آن است. در این میان، برخی گروههای اجتماعی به دلیل شرایط خاص زندگی، رفتارهای پرخطر و دسترسی کمتر به خدمات پیشگیرانه، بیش از دیگران در معرض ابتلا قرار دارند.
بر اساس اعلام معاون پیشگیری و درمان ستاد مبارزه با موادمخدر، خطر ابتلا به این ویروس در میان مصرفکنندگان مواد مخدر حدود ۱۴ برابر بیشتر از جمعیت عادی است؛ آماری که بار دیگر توجهها را به ارتباط میان اعتیاد، آسیبهای اجتماعی و تهدیدهای پنهان سلامت جامعه جلب کرده است. حالا حدود یک دهه است که به گفته کارشناسان الگوی انتقال بیماری ایدز در ایران تغییر کرده و آمارها نشان میدهد الگوی اصلی انتقال این بیماری در کشور به رابطه جنسی پرخطر و ناسالم بدل یافته است.
بر اساس آخرین آمارها، از ۲۵ هزار و ۸۷۰ مبتلا، ۲۱ هزار و ۱۲۷ نفر به خدمات مراقبتهای درمان ایدز دسترسی دارند و ۲۰ هزار و ۲۶۴ نفر نیز به درمان پاسخ دادهاند. در ۶ ماهه اول سال گذشته نیز فقط هفت درصد موارد ابتلا به دنبال اعتیاد از طریق استفاده از سرنگ مشترک بوده و ۶۴ درصد موارد نیز از طریق رابطه جنسی ثبت شده است، از سویی دیگر هم در حال حاضر از هر ۸ نفر معتاد یک نفر مبتلا به ویروس HIV است.
با وجود گذشت بیش از یک دهه از اجرای برنامههای کاهش آسیب برای کنترل بیماری ایدز در میان مصرفکنندگان مواد مخدر، همچنان این گروه یکی از جمعیتهای نیازمند توجه در برنامههای پیشگیری از ایدز به شمار میروند. این موضوع نشان میدهد که مصرف مواد و رابطه جنسی ناسالم میتواند با هم ارتباط تنگاتنگی داشته باشند.بر اساس اعلام وزارت بهداشت، در سالهای گذشته خدماتی مانند آموزش، پیشگیری، مراقبت، درمان بیماریهای آمیزشی و انجام آزمایش HIV برای گروههای در معرض خطر ارائه شده است. همچنین بیش از ۷۰درصد مصرفکنندگان مواد در ایران، بر اساس اعلام سازمان جهانی بهداشت، به خدمات کاهش آسیب ناشی از اعتیاد دسترسی پیدا کردهاند پس چرا با وجود تمام برنامهریزیهای انجام شده همچنان انگار اندر خم یک کوچه ماندهایم؟
ابتلا به بیماری HIV در همه دنیا در میان مصرفکنندگان موادمخدر پیشتاز است و این معضل تنها به کشور ما ختم نمیشود. بر اساس آخرین گزارشهای سازمان ملل در زمینه ایدز(UNAIDS)، میلیونها نفر در جهان مواد مخدر تزریقی مصرف میکنند و بخشی از آنها با HIV زندگی میکنند. آخرین برآوردهای جهانی نشان میدهد حدود ۱۲میلیون نفر در جهان مصرف تزریقی مواد دارند و بیش از ۶ میلیون نفر از آنها مبتلا به HIV هستند. همین موضوع باعث شده است سازمان جهانی بهداشت، افراد تزریقکننده مواد را در گروههای کلیدی و پرخطر در برنامههای پیشگیری و کنترل HIV قرار دهد. با وجود این، تجربه چند دهه مقابله با HIV در جهان نشان داده است که کنترل این بیماری تنها با برخورد قضایی یا حذف یک گروه اجتماعی امکانپذیر نیست. بسیاری از کشورها به این نتیجه رسیدهاند که برای کاهش انتقال ویروس باید همزمان با درمان اعتیاد، خدمات پیشگیرانه نیز در دسترس افراد پرخطر قرار گیرد.
یکی از مهمترین اقداماتی که در کشورهای مختلف اجرا شده، برنامه «کاهش آسیب» است. در این برنامه، خدماتی مانند توزیع سرنگ و سرسوزن استریل، آزمایش HIV، آموزش راههای پیشگیری و درمانهای جایگزین مانند متادون و بوپرنورفین ارائه میشود. هدف این برنامهها کاهش آسیبهای ناشی از موادمخدر و جلوگیری از انتقال بیماریهایی مانند HIV و هپاتیت است.
سازمان جهانی بهداشت و UNAIDS تأکید دارند که دسترسی آسان افراد تزریقکننده مواد به خدمات سلامت، یکی از عوامل موثر در کاهش شیوع HIV است. تجربه برخی کشورها نشان داده است هرچه افراد پرخطر زودتر شناسایی شوند و درمان ضد ویروسی را آغاز کنند، احتمال انتقال ویروس در جامعه نیز کاهش پیدا میکند.
در کنار اقدامات درمانی، مقابله با انگ اجتماعی نیز یکی از محورهای اصلی برنامههای جهانی به شمار میرود. به گفته کارشناسان ترس از قضاوت، تبعیض یا افشای وضعیت فرد، باعث میشود برخی افراد برای آزمایش و یا حتی دریافت خدمات درمانی به مراکز مربوطه مراجعه نکنند؛ این موضوع نه تنها سلامت فرد بلکه سلامت جامعه را نیز تحت تأثیر قرار میدهد.
بررسی تجربه جهانی نشان میدهد کشورهایی که موفقتر عمل کردهاند، HIV را تنها یک مسئله مربوط به یک گروه خاص ندیدهاند، بلکه آن را یک موضوع سلامت عمومی دانستهاند. ترکیب پیشگیری، درمان اعتیاد، دسترسی به خدمات پزشکی و کاهش انگ اجتماعی، اصلیترین راهبردهایی است که برای کنترل انتقال HIV در میان مصرفکنندگان مواد در جهان دنبال میشود.
مصرف مواد مخدر تنها یک آسیب فردی نیست، بلکه زنجیرهای از پیامدهای اجتماعی، خانوادگی و بهداشتی را به همراه دارد. فرد مصرفکننده ممکن است به دلیل وابستگی به مواد، کاهش قدرت تصمیمگیری، شرایط نامناسب اقتصادی و اجتماعی یا قرار گرفتن در محیطهای آسیبزا، بیشتر در معرض رفتارهایی قرار گیرد که خطر انتقال بیماریهای عفونی را افزایش میدهد. در سالهای گذشته، یکی از مهمترین مسیرهای انتقال HIV در میان مصرفکنندگان مواد، استفاده مشترک از سرنگ و تجهیزات تزریق بوده است؛ موضوعی که با اجرای برنامههای کاهش آسیب و ارائه خدمات پیشگیرانه تا حد زیادی کنترل شده، اما کارشناسان معتقدند امروز باید توجه بیشتری به سایر عوامل خطر، از جمله افزایش رفتارهای جنسی پرخطر، معطوف شود.
کارشناسان حوزه آسیبهای اجتماعی معتقدند تغییر الگوی مصرف مواد و پیچیدهتر شدن شرایط زندگی برخی مصرفکنندگان، باعث شده عوامل خطر ابتلا به HIV دیگر تنها به تزریق مشترک محدود نباشد. مصرف برخی مواد میتواند بر قدرت کنترل رفتار، تصمیمگیری و رعایت مراقبتهای بهداشتی تأثیر بگذارد و زمینه انجام رفتارهایی را فراهم کند که احتمال انتقال بیماریهای مقاربتی را افزایش میدهد. از سوی دیگر، برخی افراد درگیر اعتیاد ممکن است به دلیل مشکلات اقتصادی، طرد اجتماعی یا شرایط خاص زندگی، دسترسی کمتری به آموزشهای پیشگیرانه، خدمات درمانی و آزمایشهای تشخیصی داشته باشند؛ مسئلهای که تشخیص دیرهنگام و گسترش خاموش بیماری را به دنبال دارد.در عین حال بسیاری از مصرفکنندگان مواد با خانواده و محیط اجتماعی در ارتباط هستند و در صورت نبود آگاهی، تشخیص و درمان مناسب، زنجیره انتقال بیماری میتواند فراتر از گروههای پرخطر گسترش پیدا کند.
تجربه نشان داده که برخورد ضربتی با توزیع کنندگان یا مصرف کنندگان موادمخدر کمکی به حل ماجرا نمیکند باید سوی دیگر این معضل را هم دید.پیشگیری، آموزش، حمایتهای اجتماعی، توانمندسازی افراد بهبود یافته و کاهش زمینههای بازگشت به مصرف نیز بخش مهمی از این مسیر است. در کنار آن، برنامههای کنترل بیماریهای عفونی نیز باید همگام با تغییرات اجتماعی و الگوهای جدید آسیبها بهروزرسانی شوند.
موضوع افزایش احتمال ابتلا به HIV در میان مصرفکنندگان مواد، هشداری است که نشان میدهد آسیبهای اجتماعی به یکدیگر پیوستهاند و نمیتوان آنها را جدا از هم بررسی کرد. اعتیاد، فقر، مشکلات خانوادگی، آسیبهای روانی، رفتارهای پرخطر و بیماریهای عفونی، زنجیرهای از مسائل مرتبط هستند که برای مقابله با آنها نیاز به نگاه جامع وجود دارد. صرف تمرکز بر یک بخش از این زنجیره، نمیتواند مانع گسترش آسیب شود.
اصولا ابتلای معتادان بهHIV به دلیل داشتن رفتارهای پرخطر بیشتر از سایرین است. زهرا عابدینی، مدیرکل پیشگیری ستاد مبارزه با موادمخدر با تأکید بر ضرورت مشارکت همه نهادها در کاهش آسیبهای اجتماعی به «هفت صبح» میگوید: «از هر ۸ نفر معتاد یک نفر مبتلا به ویروس HIV است.البته ارائه آمارهای قطعی در این زمینه چندان ممکن نیست چون اصولا معتادان مبتلا به HIV همیشه در دسترس نیستند. ضمن آنکه رفتارهای پرخطر آنها نیز اکثرا پنهانی است و قابل رصد نیست. ولی به هر تقدیر نباید از یاد برد که مقابله با چالشهای اجتماعی بدون همراهی مردم و ظرفیتهای جامعه کاهش آسیبها امکانپذیر نیست. برای کاهش بیماریهایی نظیر ایدز در میان معتادان عزمی جدی لازم است و دولت به تنهایی نمیتواند در این مسیر موفق باشد و باید از توان نخبگان اجتماعی، متخصصان حوزه درمان، مشاوران، سازمانهای مردمنهاد و خانوادهها استفاده شود.»
به گفته عابدینی، هرچه شبکههای اجتماعی، مشارکتهای مردمی و همکاری میان نهادهای مختلف تقویت شود، امکان کاهش آمار معتادان مبتلا به ایدز بیشتر خواهد شد. تقویت این شبکهها میتواند در کاهش بازگشت افراد به چرخه آسیب نیز موثر باشد، زیرا درمان و پیشگیری از اعتیاد تنها به قطع مصرف مواد محدود نمیشود و حمایت اجتماعی، بازگشت فرد به زندگی سالم و کاهش زمینههای آسیب نیز اهمیت زیادی دارد.
مدیرکل پیشگیری ستاد مبارزه با موادمخدرهمچنین درباره راهکارهای جلوگیری از ابتلا به بیماریهایی مانند HIV و هپاتیت در میان افراد مصرفکننده مواد یا افراد در معرض خطر، بر نقش آموزش و آگاهیبخشی تأکید میکند. به گفته او، اطلاعرسانی باید پیش از وقوع آسیب اتفاق بیفتد و جامعه هدف باید قبل از آنکه وارد مسیر مصرف مواد شود، درباره خطرات و پیامدهای آن اطلاعات کافی داشته باشد. در این میان، رسانهها نقش مهمی دارند و باید در چرخه اطلاعرسانی و آگاهیرسانی به کمک برنامههای پیشگیرانه بیایند.
بسیاری از کارشناسان از جمله عابدینی معتقدند که آموزش و پرورش باید در حوزه نوجوانان و وزارت علوم در حوزه دانشجویان، برنامههای آگاهیبخشی را تقویت کنند. به گفته عابدینی، دوران نوجوانی و جوانی یکی از مهمترین دورهها برای آموزش مهارتهای پیشگیرانه است. اگر افراد در این سنین اطلاعات درست و علمی درباره خطرات مصرف مواد، پیامدهای اعتیاد و بیماریهای ناشی از آن دریافت کنند، احتمال گرایش آنان به مصرف مواد کاهش پیدا میکند. آموزش نباید تنها محدود به ارائه اطلاعات درباره موادمخدر باشد، بلکه باید شامل گفتوگو درباره سلامت عمومی، سبک زندگی سالم، مهارت تصمیمگیری و شناخت پیامدهای رفتارهای پرخطر نیز باشد.
رسانهها یکی از مهمترین ابزارهای تغییر نگرش جامعه نسبت به اعتیاد و بیماریهای مرتبط با آن هستند. اطلاعرسانی درست و مستمر میتواند باورهای نادرست درباره مصرف مواد را اصلاح کند و افراد را نسبت به خطرات آن آگاهتر سازد.به اعتقاد عابدینی آگاهیبخشی باید به صورت هدفمند و برنامهریزیشده انجام شود و نمیتوان تنها با اقدامات مقطعی انتظار تغییر رفتار در جامعه داشت. آموزشهای پیشگیرانه باید استمرار داشته باشد و گروههای مختلف جامعه، از نوجوانان و جوانان گرفته تا خانوادهها، مخاطب این برنامهها باشند.
بنابراین در شرایطی که آگاهی عمومی یکی از مهمترین ابزارهای پیشگیری محسوب میشود، اطلاعرسانی دقیق درباره راههای انتقال HIV، اهمیت آزمایشهای تشخیصی، امکان درمان و ضرورت مراجعه به مراکز تخصصی، میتواند نقش مهمی در کاهش خطر داشته باشد. آمار ۱۴ برابر بیشتر بودن خطر ابتلا در میان مصرفکنندگان مواد، تنها یک عدد نیست؛ بلکه نشانهای از یک مسئله اجتماعی گسترده است که نیازمند توجه جدی، سیاستگذاری دقیق و افزایش خدمات حمایتی و درمانی است تا از تبدیل شدن یک آسیب فردی به بحران سلامت عمومی جلوگیری شود.
تمام حقوق برای پایگاه خبری سرمایه فردا محفوظ می باشد کپی برداری از مطالب با ذکر منبع بلامانع می باشد.
سرمایه فردا