تجارت صنایع دستی تولید شده از حلزون‌ها و صدف‌ها در جنوب آن‌قدر داغ هست که در بساط دستفروشان حتی بتوان صدف‌های درشت غیربومی و در معرض خطر انقراض آب‌های دور را پیدا کرد.

به گزارش سرمایه فردا، بازارهای جنوب ایران مملو از صنایع دستی است که با بخشی از پیکره آبزیان آب‌های نقاط مختلف جهان ساخته شده‌اند. شگفت آنکه برخی از این محصولات در لیست قرمز اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت (IUCN) قرار دارند. صدف‌ها و دوکفه‌ای‌ها در حالی تبدیل به صنایع دستی شده و به فروش می‌رسند که به دلیل خطر انقراضشان، تجارت آنها در دنیا ممنوع اعلام شده است.

بخشی از صدف‌ها هم از سواحل جنوبی کشور جمع‌آوری می‌شوند و به گفته منابع محلی، فشار بر این ذخایر، تنوع موجود در آب‌های خلیج فارس و دریای عمان را تحت تاثیر قرار داده است. کارشناسان می‎گویند که برداشت بی‌رویه از این ذخایر و دیگر عوامل محیطی سبب شده جمعیت و تنوع نرم‌تنان آب‌های جنوبی ایران دیگر مثل گذشته نباشد و انواع وارداتی جای گونه‌های بومی را در تولید صنایع دستی بگیرند. با وجود این مشاهدات، آیا زنگ خطر برای این ذخایر زیستی ایران به صدا درآمده است؟

تجارت صنایع دستی تولید شده از حلزون‌ها و صدف‌ها در جنوب آن‌قدر داغ هست که در بساط دستفروشان حتی بتوان صدف‌های درشت غیربومی و در معرض خطر انقراض آب‌های دور را پیدا کرد. محصولاتی مثل قندان و جای دستمال کاغذی تا زیورآلات زنانه شامل دستبند، گردنبند و گوشواره که با صدف یا حلزون ساخته شده‌اند، پای ثابت سوغات جنوب هستند. حتی در فرودگاه هم می‌توان پوسته صدف مرواریدساز را دید که چوب حراج به آن زده شده است؛ در حالی که این گونه در لیست قرمز اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت (IUCN) قرار دارد.

این محصولات که به راحتی در همه جا عرضه می‌شوند، آن‌قدرها که تصور می‌شود، انسان دوستانه تولید نمی‌شوند. برخی زنان بومی منطقه می‌گویند که بعد از هر جذر و مد، برای جمع‌آوری صدف به سواحل بکر مراجعه می‌کنند و صدف‌های جمع‌آوری شده را در محلولی حاوی آب و ماده شوینده می‌جوشانند تا علاوه بر اینکه بوی ماهی صدف‌ها از بین می‌رود، نرم تنی داخل صدف هم از آن جدا شده و پوسته برای تولید صنایع  دستی آماده شود. البته زنان ساکن جنوب معتقدند که دیگر مثل قدیم‌ها انواع صدف‌ها را نمی‌توانند پیدا کنند و آنهایی که کارگاه‌هایشان را جمع نکرده‌اند از کارگران لنج‌هایی (جاشوها) که از آب‌های دور می‌آیند، صدف خریداری می‌کنند.

عدم انجام کار حفاظتی در ایران

محمدرضا فاطمی عضو هیئت علمی دانشگاه علوم و تحقیقات در گفت‌وگو با هفت صبح تایید می‌کند که جمع‌آوری دو کفه‌ای‌ها و سرپایانی که مثل حلزون یک صدف دارند، به ذخایر آنها آسیب می‌زند و این موضوع سبب شده که دیگر برای زنان محلی، جمع‌آوری این موجودات از طریق غواصی یا جمع‌آوری تک تک در سواحل، صرف نداشته باشد و به خرید از شرکت‌هایی روی بیاورند که واردکننده صدف و حلزون هستند.
به گفته فاطمی، در گذشته شیلات از جمع‌آوری این موجودات با هدف تولید صنایع دستی و کمک به معیشت خانوار حمایت می‌کرد اما اکنون جمعیت این آبزیان به قدری کاهش یافته که دیگر آن تنوع سابق را شاهد نیستیم.

البته این عضو هیئت علمی دانشگاه علوم و تحقیقات تاکید می‌کند که هنوز برخی از گونه‌های نرمتنان جمعیت زیادی دارند و در زمان جذر و مد در مناطق غیر مسکونی هزاران عدد از آنها به ساحل می‌آید اما آلودگی‌های نفتی در درجه اول برای صدف‌های مرواریدساز خیلی خطرناک بوده و ۹۰ درصد جمعیت این گونه را از بین برده است.

فاطمی معتقد است که نسل نرم‌تنان به راحتی از بین نمی‌رود اما برخی گونه‌های خیلی درشت این موجودات در معرض خطر انقراض قرار دارد با این حال به‌عنوان تزئینی فروخته می‌شوند. این گونه‌ها بیشتر از آسیای جنوب شرقی به بازارهای ایران راه می‌یابند؛ در حالی که خرید و فروششان هم ممنوع است. با این وجود کسی به تجارتشان اهمیت نمی‌دهد. کشورهایی مثل تایلند و اندونزی هزاران جزیره دارند که منبع تولید این محصولات است و کسب و کار میلیون‌ها نفر، به فروش نرم‌تنان گره خورده است.

نبود مطالعه درباره حفاظت از دو کفه‌ای‌ها

فاطمی توضیح می‌دهد که در داخل ایران درباره وضعیت حفاظتی دوکفه‌ای‌ها، کار مطالعاتی انجام نشده و فقط طبق منابع می‌گوییم که در دنیا چه گونه‌ای کمیاب، فراوان و نادر است یا در لیست قرمز اتحادیه جهانی حیات وحش (IUCN) قرار دارد. برای جلوگیری از صید نرم‌تنان کار خاصی انجام نشده و شیلات صرفا برای صدف‌های مرواریدساز، پروانه صید صادر کرده و زمان فعالیت در نظر می‌گیرد. بنابراین در مورد جلوگیری از برداشت‌ گونه‌هایی که در مناطق مرجانی هستند یا در منطقه جزر و مدی مشاهده می‌شوند، عملا هیچ قانون یا بخشنامه‌ای وجود ندارد.

بسیاری از گونه‌های نرم‌تنان در قاعده هرم غذایی دریا قرار دارند و نقش کنترل آلودگی در محیط‌های دریایی را بر عهده گرفته‌اند. این گونه‌ها در قاعده هرم غذایی بوده و مورد مصرف ماهیانی قرار می‌گیرند که از بستر دریا تغذیه می‌کنند. بنابراین حتی اگر از نظر اقتصادی ارزش نداشته باشند، در زنجیره حیات نقشی مهم ایفا می‌کنند و رصد جمعیت آنها باید مورد توجه جدی قرار گیرد اما به اعتقاد فاطمی، سازمان محیط زیست به قدری مشغله و کمبود کادر دارد که هیچ وقت به نقطه رصد جمعیت و مدیریت تجارت نرم‌تنان دریایی نخواهد رسید.

این عضو هیئت علمی دانشگاه علوم و تحقیقات تجارت برخی گونه‌های نرم‌تنان که در لیست سایتس (کنوانسیون بین‌المللی نظارت بر تجارت گونه‌های جانوری و گیاهی در خطر انقراض) قرار دارند را ممنوع می‌داند و تاکید می‌کند که این گونه‌ها نباید خرید و فروش شوند.
او تاکید می‌کند که نظارت بر این رویه وظیفه سازمان حفاظت محیط زیست است و این سازمان باید تک تک گونه‌های به کار رفته در صنایع دستی را بررسی کند و ببیند که آیا آنها در لیست سایتس هستند یا خیر؛ منشا آنها داخلی است یا خارجی، سپس بر این مبنا، مصوبه‌ای به تصویب برساند و تجارت نرمتنان را قانونمند کند.

  وجود دو مرکز مطالعاتی در زمینه نرم‌تنان

اگرچه فاطمی معتقد است که در ایران کار خاصی درباره مطالعه جمعیت نرم‌تنان انجام نشده است اما حمیدرضا بارگاهی اکوبیولوژیست دریا در گفت‌وگو با هفت صبح از وجود دو مرکز تحقیقات نرم‌تنان خلیج فارس و مرکز تحقیقات شیلات و آب‌های دور چابهار برای مطالعه بر روی ذخایر حلزون‌ها و صدف‌ها خبر می‌دهد اما آن‌طور که او توضیح می‌دهد، بیشتر فعالیت این مراکز بر مطالعه جمعیت صدف‌های مرواریدساز و صدف‌های خوراکی متمرکز شده و تکثیر این گونه‌ها به همراه برنامه زمان‌بندی برداشت، متمرکز شده و تحقیقاتشان مرتبط با گونه‌هایی است که ارزش تجاری دارند.

بارگاهی تاکید می‌کند که گونه‌های کمیاب نرم‌تنان در آب‌های جنوبی کشور برداشت نمی‌شود و اصلا مجوزی برای برداشت آنها صادر نمی‌شود؛ زیرا تعدادشان آن‌قدر زیاد نیست که برداشت شوند.به گفته او، یکی از گونه‌های خیلی کمیاب آب‌های جنوب، محار لب سیاه (صدف لب سیاه مرواریدساز) است که در جزایر فراوان است.

اما میزانش آن‌قدر نیست که بتوان آن را برداشت کرد؛ البته گونه دیگر این آبزی به نام صدف اولیفر محار که گوشتش خیلی کم است و مرواریدساز است، فراوانی مناسبی دارد و به راحتی روی بدنه قفس‌های دریایی و کشتی‌ها می‌نشیند. عمر این گونه یک یا دو سال است و پس از آنکه می‌میرند، پوسته‌هایشان را در کنار سواحل جمع‌آوری می‌کنند.

مشاهدات میدانی و گفته‌های جامعه محلی نشان می‌دهد که دیگر خبری از صدف‌های رنگارنگ در جنوب ایران نیست و بازار داغ تجارت نرم‌تنان، می‌تواند تهدیدی جدی برای تنوع زیستی دریاهای دنیا و حتی ایران باشد. از آنجا که تعیین منشا یک صدف (از نظر وارداتی یا داخلی بودن)، کار بسیار دشواری است، مدیریت تجارت نرم‌تنان بسیار پیچیده است و سازمان محیط زیست از نظر پرسنل حفاظتی و حتی قوانین، ابزار کافی را در اختیار ندارد اما این بدان مفهوم نیست که باید دست روی دست بگذاریم. در شرایط کنونی، نبود آیین‌نامه و قانون مشخص برای برخورد با این تجارت غیرقانونی، موضوعی است که به هیچ وجه قابل پذیرش نیست.