کیفیت پزشکی در ایران چگونه است ؟

به گزارش سرمایه فردا، پیوند عضو به‌ویژه پیوند کبد، یکی از مهم‌ترین دستاوردهای پزشکی ایران در چند دهه اخیر به شمار می‌رود. حوزه‌ای که نام ایران را نه فقط در منطقه بلکه در برخی شاخص‌ها در میان کشورهای پیشرو جهان قرار داده است. در سال‌های اخیر در مراسم‌ها و نشست‌های رسمی مربوط به اهدای عضو، بارها از ایران به‌عنوان یکی از قطب‌های مهم پیوند کبد یاد شده و شهر شیراز، بیش از هر نقطه دیگری، در مرکز این افتخار پزشکی قرار گرفته است. با این حال پشت این موفقیت بزرگ، واقعیتی تلخ هم وجود دارد: هزاران بیمار همچنان در صف انتظار پیوند مانده‌اند و هر روز تعدادی از آن‌ها به‌دلیل نرسیدن عضو مناسب جان خود را از دست می‌دهند.

جایگاه بی‌بدیل ایران

دکتر امید قبادی، نایب‌رئیس انجمن اهدای عضو ایرانیان، با اشاره به فتوای تاریخی امام خمینی(ره) در ۳۱ اردیبهشت ۱۳۶۸ درباره مجاز بودن پیوند عضو از فرد مرگ مغزی می‌گوید: ایران امروز در جایگاه نخست پیوند عضو در میان کشورهای آسیایی قرار دارد و در پیوند کبد، به‌ویژه در شیراز به رتبه‌ای رسیده که در جهان کم‌نظیر است.وی تاکید کرده که ایران در حوزه پیوند کبد «امپراتوری» است و از یک مرکز در شیراز به‌عنوان نمونه‌ای ویژه یاد کرد که به گفته او حدود ۷۰۰ پیوند کبد انجام داده است. این عدد در مقایسه با بسیاری از مراکز درمانی دنیا، بسیار قابل توجه است. در گزارش‌های دیگر نیز آمده است که بیمارستان نمازی و مجموعه پیوند شیراز طی سال‌های گذشته به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین و فعال‌ترین مراکز پیوند کبد در جهان شناخته شده‌اند. بر اساس برخی گزارش‌ها، شیراز سالانه بیش از ۶۰۰ تا ۷۰۰ پیوند کبد انجام داده و در مقاطعی حتی از رکورد برخی مراکز مشهور آمریکا عبور کرده است.

آمارهایی که حرف می‌زنند

آمارهای رسمی و نیمه‌رسمی درباره پیوند کبد در ایران، تصویری از پیشرفت چشمگیر این حوزه ارائه می‌دهد. در یک گزارش پژوهشی گفته شده که طی ۲۵ سال، بیش از ۶۳۰۰ پیوند کبد در ایران انجام شده که بخش عمده آن مربوط به اهدا از بیماران مرگ مغزی بوده است. در همین گزارش  سهم شیراز از این آمار بسیار بیشتر از دیگر مراکز ذکر شده و این شهر به‌عنوان قطب اصلی پیوند کبد کشور معرفی شده است. گزارش‌های دیگر نیز از انجام بیش از ۶ هزار پیوند کبد در شیراز و بیش از ۱۰ هزار عمل پیوند عضو در برخی مراکز این شهر خبر داده‌اند.

این روند نشان می‌دهد که ایران، در کنار برخی کشورها مانند آمریکا و اسپانیا، از نظر فنی و علمی توانسته به جایگاهی برجسته در پیوند کبد دست پیدا کند.
با وجود این دستاوردها مشکل اصلی همچنان کمبود عضو پیوندی و پایین بودن نرخ رضایت خانواده‌هاست. قبادی اعلام کرده که حدود ۲۷ هزار نفر در فهرست انتظار پیوند عضو قرار دارند؛ رقمی که در برخی گزارش‌های جدیدتر به ۳۰ هزار نفر هم رسیده است. به گفته او پیش از جنگ اخیر روزانه ۱۰ تا ۱۲ بیمار در لیست انتظار به‌دلیل نرسیدن عضو جان خود را از دست می‌دادند و پس از آن وضعیت سخت‌تر هم شده است. او همچنین گفته میزان اهدای عضو پس از جنگ تا ۷۰ درصد کاهش یافته است. این آمار، اگرچه تلخ است، اما نشان می‌دهد موفقیت علمی بدون فرهنگ‌سازی اجتماعی کافی نیست.

در ایران هر سال تعداد زیادی از بیماران بر اثر مرگ مغزی، امکان اهدای عضو پیدا می‌کنند. آمارهای منتشرشده نشان می‌دهد سالانه حدود ۵ تا ۸ هزار نفر دچار مرگ مغزی می‌شوند و حدود ۳ هزار نفر از آن‌ها قابلیت اهدای عضو دارند. با این حال، تنها بخشی از این ظرفیت بالفعل می‌شود و بسیاری از اعضای قابل پیوند، به‌دلیل نداشتن رضایت خانواده از بین می‌روند. قبادی گفته بود حدود ۷ هزار عضو سالم هر سال زیر خاک می‌رود؛ اعضایی که می‌توانستند جان شمار زیادی از بیماران را نجات دهند.

در کنار این چالش‌ها، ایران از نظر شاخص اهدای عضو هم مسیر پرفرازونشیبی داشته است. برخی گزارش‌ها نشان می‌دهد شاخص اهدای عضو در کشور در سال ۱۳۷۹ تنها ۰.۲ به‌ازای هر یک میلیون نفر بود. اما این عدد در سال‌های بعد رشد قابل توجهی کرد و پیش از کرونا به حدود ۱۴.۳ رسید. با این حال، این رقم هنوز با کشورهای پیشتاز جهان فاصله دارد. در کشورهایی مانند اسپانیا، پرتغال، آمریکا و فرانسه، شاخص اهدای عضو بسیار بالاتر است و گاهی به چند ده اهدا به ازای هر یک میلیون نفر می‌رسد. به همین دلیل ایران با وجود پیشرفت فنی در پیوند، هنوز در بخش فرهنگ عمومی اهدای عضو نیازمند کار جدی‌تری است.

«کبد» در صدر

نکته مهم اینجاست که موفقیت پیوند عضو فقط به تعداد عمل‌های انجام‌شده محدود نمی‌شود بلکه به میزان بقای بیماران نیز مربوط است. آمارهای منتشرشده از مراکز پیوند کبد ایران نشان می‌دهد درصد موفقیت این عمل در بسیاری از موارد بالای ۷۰ درصد بوده و در برخی گزارش‌ها بقای پنج‌ساله و ده‌ساله بیماران پیوندی نیز رقم قابل توجهی داشته است. در یک مطالعه شانس بقای یک‌ساله بزرگسالان دریافت‌کننده کبد پیوندی ۸۵ درصد، پنج‌ساله ۷۷ درصد و ده‌ساله ۷۱ درصد اعلام شده است. برای کودکان هم این ارقام به‌ترتیب ۷۶، ۶۷ و ۵۶ درصد گزارش شده است. این اعداد نشان می‌دهد پیوند کبد، اگر در زمان مناسب و با شرایط درست انجام شود، می‌تواند درمانی موثر و نجات‌بخش باشد.

علت‌های اصلی نارسایی کبد در ایران نیز در گزارش‌ها مشخص شده است. هپاتیت B و C، کبد چرب غیرالکلی، بیماری‌های صفراوی و برخی بیماری‌های مادرزادی از مهم‌ترین دلایل نیاز به پیوند کبد به شمار می‌روند. به گفته کارشناسان در حال حاضر حدود یک میلیون و ۵۰۰ هزار نفر در ایران ناقل هپاتیت B و حدود ۳۰۰ هزار نفر ناقل هپاتیت C هستند. این یعنی همچنان بخش مهمی از بار بیماری کبد در کشور باقی مانده و نیاز به پیشگیری، تشخیص زودهنگام و درمان مناسب بسیار جدی است.

یکه تازی پرستاران

اما شاید بد نباشد بدانید پرستاران که خودشان از حلقه‌های مهم زنجیره اهدای عضو محسوب می‌شوند نیز تاکنون در چندین مورد اهدا کننده بوده‌اند.در تازه‌ترین اظهارات مسئولان حوزه اهدای عضو، بر نقش پرستاران در تمام مراحل این فرایند تاکید شده است؛ از لحظه بروز حادثه و انتقال بیمار تا اتاق عمل و مراقبت‌های پس از پیوند. دکتر احمد نجاتیان، رئیس‌کل سازمان نظام پرستاری، در مراسم امضای تفاهم‌نامه با انجمن اهدای عضو ایران گفته که پرستاران در همه مراحل اهدای عضو حضور دارند و بخشی از بزرگ‌ترین زنجیره نجات جان بیماران هستند.

او همچنین اعلام کرد که ۱۲ اهدای عضو از جامعه پرستاری انجام شده و قرار است نشان اهدای عضو در کارت اعضای سازمان نظام از پرستاری درج شود تا فرهنگ اهدای عضو بیش از گذشته گسترش پیدا کند. دکتر کتایون نجفی‌زاده، مدیرعامل انجمن اهدای عضو ایرانیان هم پرستاران را از اصلی‌ترین نیروهای هماهنگ‌کننده در این حوزه دانست و گفت این قشر در همه بخش‌های درمان، پیشرو و اثرگذار هستند. با وجود همه این پیشرفت‌ها، مسئولان حوزه پیوند تاکید دارند که ظرفیت ایران برای نجات جان بیماران بسیار بیشتر از وضعیت فعلی است. اگر فرهنگ اهدای عضو در جامعه تقویت شود و رضایت خانواده‌ها افزایش پیدا کند می‌توان سالانه جان هزاران بیمار دیگر را نجات داد. ایران از نظر دانش پزشکی، زیرساخت و تجربه تیم‌های درمانی در موقعیت ممتازی قرار دارد.