پنل‌های خورشیدی مضر هستند ؟

ساتبا قصد دارد مطالعاتی را برای احداث نیروگاه شناور خورشیدی بر روی یکی از آب‌بندان‌های بابل آغاز کند. مطالعه‌ای که نه تنها به استناد تجربیات جهانی پیشاپیش نتایجش معلوم بوده و تبعات زیست محیطی منفی گسترده‌ای برای این اکوسیستم‌های پویای شمال دارد؛ بلکه معلوم نیست چرا در شرایطی که به اعتقاد کارشناسان، سایر پتانسیل‌های کشور مثل عرصه‌های بیابانی تحت پوشش پنل‌های خورشیدی قرار نگرفته‌اند، سازمان انرژی‌های تجدیدپذیر و بهره‌وری انرژی برق این مناطق مستعد را رها کرده و درگیر مطالعه برای احداث پنل در اکوسیستم‌های محدود آبی ایران شده‌ است. آیا حالا که با چند دهه تاخیر، انرژی خورشیدی روی ریل توسعه قرار گرفته، باید پای همه اشکال نیروگاه‌های خورشیدی به کشور باز شود؟

دولت پس از سال‌ها کم کاری در حوزه انرژی تجدیدپذیر و عقب ماندگی جدی از اهداف برنامه توسعه، چندی است که گام‌های بلندی در راستای توسعه این حوزه که وابستگی به منابع فسیلی را کاهش می‌دهد، آغاز کرده است؛ اما اگرچه دولت چهاردهم با وجود همه بحران‌ها توانسته جهش قابل توجهی در رابطه با توسعه نیروگاه‌های خورشیدی ایجاد کند ولی برخی اخبار حاکی از آن است که گویا نظام حکمرانی در زمین واقعیت حرکت نمی‌کند و کشور را به آزمایشگاهی برای آزمون و خطا تبدیل کرده است زیرا در شرایطی که میلیون‌ها هکتار عرصه بیابانی برای استقرار پنل‌های خورشیدی در اختیار داریم، ساتبا به دنبال مطالعه تاثیر نصب پنل شناور بر پهنه‌های محدود آب‌بندان‌های شمال است.

پنل خورشیدی به آب‌بندان‌های بابل می‌رسد

علیرضا پرنده مطلق، معاون فنی و مهندسی سازمان انرژی‌های تجدیدپذیر و بهره‌وری انرژی برق (ساتبا) خبر می‌دهد که دومین نیروگاه خورشیدیِ روی آب ایران، در گاودشت بابل ساخته می‌شود. گاودشت یک آب‌بندان به وسعت سه هکتار است که قرار است ساتبا با صرف هزینه، بررسی‌هایی را در رابطه با تبعات استقرار پنل خورشیدی روی این پهنه آبی انجام دهد. هدف ساتبا از روی آوردن به مطالعات اینچنینی چندان مشخص نیست.

اما پیش از این، بارها درباره نصب پنل‌های خورشیدی بر روی مخازن سدها با هدف کاهش تبخیر به‌ویژه در استان سیستان و بلوچستان مباحثی از سوی کنشگران محیط زیست مطرح شده بود و وزارت نیرو با تاکید بر اینکه هنوز مطالعه‌ای درباره اثرات کاهش تابش خورشید بر کیفیت آب انجام نشده، چنین پیشنهاداتی را رد می‌کرد. حالا که تب توسعه نیروگاه تجدیدپذیر در کشور بالا گرفته، معلوم نیست کدام هدف استراتژیک ساتبا را به سمت مطالعه تاثیر احداث نیروگاه شناور بر آب‌بندان‌های استان مرطوب مازندران، سوق داده است.

ضرورت توجه به پهنه‌های اولویت‌دار

محمد ابراهیم رئیسی پژوهشگر اقتصاد انرژی و محیط زیست در گفت‌وگو با هفت صبح در واکنش به این تصمیم ساتبا با طرح این پرسش که مگر همه پهنه‌های اولویت‌دار برای توسعه انرژی تجدیدپذیر تحت پوشش قرار گرفته که به سراغ پهنه‌های آبی رفته‌ایم، یادآوری می‌کند که بر اساس مطالعات انجام شده در دنیا، این کار مورد تایید نیست.به گفته او، بر اساس مطالعات ناقصی که در ایران انجام شده، خدمات اکوسیستمی تالاب‌ها ۲۲۰۰ دلار برآورد می‌شود و با نصب هر هکتار پنل خورشیدی، می‌توان ۸۰ هزار دلار درآمد از چنین پهنه‌ای کسب کرد. اگرچه به ظاهر از نظر اقتصادی احداث نیروگاه‌های خورشیدی شناور به صرفه است.

اما بر اساس مطالعه‌ای که در کانادا انجام شده، نصب پنل‌های خورشیدی روی تنوع زیستی محیط‌های آبی اثر می‌گذارد،‌ زیستگاه را از بین برده و تکه تکه می‌کند زیرا نصب تاسیسات خورشیدی می‌تواند ساختار فیزیکی و اکولوژیکی تالاب را به دلیل جاده سازی و غیره تغییر دهد. آلودگی آب و خاک به همراه می‌آورد و بار مغذی تالاب را افزایش می‌دهد. در نتیجه تغییر در عملکرد تالاب‌ها به شدت بالا می‌رود و به دلیل کاهش بهره‌وری گیاهی و کاهش ورود نور به داخل اکوسیستم و تبعات جانبی آن، نباید چنین پروژه‌هایی اجرایی شود.

حذف حمایت‌های یارانه‌ای از نیروگاه‌های شناور

این پژوهشگر اقتصاد انرژی و محیط زیست به برنامه ایالت ماساچوست آمریکا به نام اسمارت اشاره می‌کند که یک برنامه حمایتی برای توسعه انرژی تجدیدپذیر است. بر اساس برنامه تدوین شده در آمریکا، دولت از استقرار انرژی‌های نو در قالب پرداخت یارانه حمایت می‌کند اما در بخش انرژی خورشیدی شناور، استقرار پنل روی برکه طبیعی و تالاب را واجد شرایط حمایتی به دلیل تبعات شدید زیست محیطی آن، اعلام نمی‌کند.

رئیسی با اشاره به شواهد مختلف موجود در دنیا، تاکید می‌کند که اگرچه استقرار نیروگاه‌های خورشیدی در پهنه‌های آبی از نظر اقتصادی به‌صرفه است اما کشورها به دلیل مسائل زیست محیطی به سراغ تالاب‌ها نمی‌روند. بنابراین در چنین شرایطی چرا در ایران مزارع خورشیدی در مناطقی مستقر نشوند که ضررهای کمتری دارد؟ ما می‌دانیم که تمام ارزشگذاری‌های محیط زیستی که در کشورمان انجام شده، دقیق نیست و در واقع تمام حرف این است که چرا باید یک پیکره آبی زنده را بی‌دلیل از بین ببریم تا مزرعه خورشیدی ایجاد کنیم؟ او همچنین مایل است از موضع سازمان محیط زیست درباره چنین پروژه‌هایی هم مطلع شود.

ایجاد چالش برای یک چرخه زیستی

بر اساس تجربیات جهانی، کفه مضرات استقرار پنل‌های خورشیدی نسبت به منافعش سنگینی می‌کند اما چنین مطالعه‌ای در ایران انجام نشده است و نمی‌دانیم این قاعده در ایران هم صدق می‌کند یا نه با این وجود کارشناسان تاکید دارند که حتما باید اهداف مشخص باشد تا بتوان به درستی درباره اجرای چنین پروژه‌هایی نظر داد. محمدحسین رفیع کارشناس تالاب یکی از همان کارشناسانی است که در گفت‌وگو با هفت صبح، مضرات ناشی از نصب پنل‌های خورشیدی بر روی آب‌بندان‌ها را تایید می‌کند.

اما بر این باور است که باید حتما در این زمینه پروژه‌های تحقیقاتی انجام شود و نباید بر اساس آزمون و خطایی که در پنج تا شش دهه گذشته همواره تکرار کرده‌ایم و متاسفانه در اکثر موارد پاسخ‌ها منفی بوده، کارها را پیش ببریم.او توصیه می‌کند که پژوهش‌های انجام شده با پیوست‌های لازم، بدون زد و بندهای پشت پرده در اختیار کارشناسان قرار گیرد تا نتایج این مطالعات رصد شود و در صورت مثبت بودن نتایج، چنین پروژه‌هایی بر روی آب‌بندان‌ها اجرایی شود.

به گفته رفیع، تراکم پنل نصب شده روی محیط‌های آبی، شرایط آب و هوایی هر منطقه و سطح اشغال پنل‌ها و … اثرات متفاوتی بر تنوع زیستی یک اکوسیستم آبی خواهند داشت.
رفیع هم بر این باور است که با وجود پهنه‌های بیابانی گسترده در ایران که شاید کارآمدی بالاتری برای استقرار پنل‌های خورشیدی داشته باشند، چرا آب بندان برای استقرار پنل خورشیدی انتخاب شده است؟ از این پهنه‌ها علاوه بر انسان موجودات دیگری هم بهره‌مند می‌شوند و وقتی پنل خورشیدی روی این پهنه مستقر می‌شود، یک چرخه زیستی را دچار چالش می‌کنیم. این چالش‌ها در فصل‌ها و مناطق مختلف اثرات متفاوتی دارند.

به اعتقاد این کارشناس تالاب، در ایران دانش سنتی و مدرن مورد توجه قرار نمی‌گیرد و فقط پروژه‌هایی اجرا می‌شوند که پشت آن پول وجود دارد. متاسفانه خیلی از سدها در کشور بدون توجیه زده می‌شوند تا پولی رد و بدل شود و خروجی آن، چیزی نیست که در اهداف پروژه دیده شده است؛ بدبختانه در ایران بیشترین فشار هم روی محیط‌های آبی است که در رابطه با آن در مضیقه هستیم.
با توجه به پتانسیل‌های زیاد کشور در حوزه انرژی خورشیدی، ایجاد مزارع شناور در آب‌بندان‌ها نه تنها اولویت‌دار نیست بلکه بهتر است به جای صرف هزینه برای مطالعه‌ای که نتایجش پیشاپیش معلوم است، ساتبا توان خود را صرف اجرای مطالعات تاثیر نصب پنل بر کاهش تبخیر مخازن سدها در مناطق خشک کند تا شاید به این ترتیب، آب کمتری در ایران خشک از دسترس انسان خارج شود.