وضعیت صادرات نفت ایران بهار ۱۴۰۵

زهرا مهدور: با وجود تهدیدهای مستمر نظامی و تشدید تنش‌ها در اطراف تنگه هرمز، «صادرات نفت ایران هنوز به طور کامل مختل نشده است.» با این حال، «بخشی از نفت روی آب مانده و بازار در حال قیمت‌گذاری ریسک انسداد» و اختلال در عبور و مرور نفتکش‌ها است. جدیدترین داده‌های منتشر شده (احتمالاً توسط موسسات رهگیری نفتکش‌ها مانند کپلر و تانکر ترکرز) نشان می‌دهد که «کل نفت شناور ایران (نفتی که در مخازن کشتی‌ها ذخیره شده و هنوز به مقصد نرسیده است) از حدود ۱۹۰ میلیون بشکه در فوریه (بهمن ۱۴۰۴) به حدود ۱۶۰ میلیون بشکه در می (اردیبهشت ۱۴۰۵) کاهش یافته است.» این کاهش نشان می‌دهد که «بازار نگران است که حتی بدون جنگ مستقیم، ریسک بیمه، بازرسی، توقیف، یا تأخیر عبور نفتکش‌ها بالا برود.» به همین دلیل، «ایران ظاهراً بخشی از صادرات را جلوتر بارگیری کرده تا در صورت بحران، نفت آماده فروش داشته باشد.» این گزارش به تحلیل سه نمودار کلیدی و سناریوهای محتمل برای آینده صادرات نفت ایران می‌پردازد.

چین؛ خریدار تقریباً انحصاری نفت ایران

نمودار میانی (مقصد صادرات نفت ایران) نشان می‌دهد که «چین تقریباً خریدار اصلی و تقریباً انحصاری نفت ایران است.» «صادرات ماهانه ایران عمدتاً بین ۱.۵ تا ۲.۲ میلیون بشکه در روز نوسان دارد.» سهم هند، سوریه، ونزوئلا، و سایر کشورها «بسیار ناچیز» است. این وابستگی شدید به چین، یک «نقطه قوت» و یک «نقطه ضعف» بزرگ برای ایران است. نقطه قوت: «چین به عنوان یک قدرت جهانی، توانایی محافظت از منافع اقتصادی خود (از جمله خرید نفت از ایران) را در برابر فشارهای آمریکا دارد.» چین با استفاده از «ناوگان سایه، تغییر پرچم کشتی‌ها، و واسطه‌های مالی» عملاً «شبکه‌ای پایدار برای جذب نفت تحریمی ایران ساخته است.» نقطه ضعف: «اقتصاد نفتی ایران به شدت به چین وابسته شده است.» اگر چین به دلیل فشارهای آمریکا (یا هر دلیل دیگری) «خرید خود را کاهش دهد یا مسیر حمل‌ونقل مختل شود، صادرات ایران ضربه سنگینی خواهد خورد.» «این یعنی امنیت تنگه هرمز فقط مسئله ایران نیست؛ مسئله امنیت انرژی چین هم هست.» بنابراین، «چین انگیزه بالایی برای جلوگیری از انسداد کامل تنگه هرمز و حفظ جریان نفت دارد.»

توزیع ریسک؛ ورود نفت ایران به بنادر مختلف چین

نمودار سمت راست (ورود نفت ایران به بنادر مختلف چین) نشان می‌دهد که «چین عمداً ریسک را توزیع کرده و به یک بندر خاص وابسته نیست.» «پراکندگی ورودی نفت ایران به بنادر چین» حاکی از آن است که «حجم واردات ماهانه عمدتاً بین ۱ تا ۱.۸ میلیون بشکه در روز است.» پکن با استفاده از بنادر متعدد (از جمله بندر بایوان، بندر دونگجیاکو، بندر جینژو، بندر چینگدائو، و بندر تیانجین) «خطر تمرکز و آسیب‌پذیری در برابر حملات یا اختلالات را کاهش داده است.» این یک «استراتژی هوشمندانه» است که «امنیت انرژی چین را در برابر شوک‌های ژئوپلیتیکی افزایش می‌دهد.» با این حال، «اگر تنگه هرمز به طور کامل مسدود شود، حتی این تنوع‌بخشی نیز نمی‌تواند مشکل کمبود نفت خام در چین را حل کند.» به همین دلیل، «چین از طریق کانال‌های دیپلماتیک و نظامی، به دنبال حفظ وضعیت «تنش کنترل‌شده» (و نه انسداد کامل) در تنگه هرمز است.»

سناریوی فعلی؛ تنش کنترل‌شده، نه انسداد کامل

موجودی نفت ایران روی آب نشان می‌دهد که «کل نفت شناور از حدود ۱۹۰ میلیون بشکه در فوریه به حدود ۱۶۰ میلیون بشکه در می کاهش یافته است. این کاهش نشان می‌دهد که بازار انتظار اختلال کامل (انسداد کامل تنگه هرمز) را ندارد. زیرا «اگر معامله‌گران واقعاً انتظار بسته شدن کامل هرمز را داشتند، موجودی نفت روی آب جهش شدید می‌کرد (نه کاهش)، صادرات سقوط می‌کرد، و قیمت نفت بسیار بالاتر می‌رفت (به عنوان مثال، نفت برنت به بالای ۱۵۰ دلار و نفت سبد اوپک به بالای ۲۰۰ دلار).» در عوض، «بازار فعلاً سناریوی «تنش کنترل‌شده» را قیمت‌گذاری می‌کند، نه جنگ تمام‌عیار یا انسداد کامل تنگه هرمز.»

در این سناریو، «نفتکش‌ها با تأخیر (اما در نهایت) از تنگه عبور می‌کنند، هزینه بیمه و حمل و نقل افزایش می‌یابد، و قیمت نفت در محدوده ۱۰۰ تا ۱۲۰ دلار باقی می‌ماند.» «اگر آتش‌بس تثبیت شود و مذاکرات به نتیجه برسد، موجودی نفت روی آب به سرعت تخلیه می‌شود و قیمت نفت به ۸۰ تا ۹۰ دلار کاهش می‌یابد. اگر تنش‌ها تشدید شود و تنگه هرمز برای مدت طولانی مسدود بماند، موجودی نفت روی آب جهش می‌کند و قیمت نفت به ۱۵۰ تا ۲۰۰ دلار سقف خواهد زد.»

جمع‌بندی؛ سه واقعیت انکارناپذیر

بررسی‌ها «سه واقعیت» را نشان می‌دهند. نخست، «تنگه هرمز هنوز گلوگاه حیاتی نفت جهان است. حتی تهدید انسداد باعث انباشت نفت روی آب می‌شود.» دوم، «چین ستون اصلی صادرات نفت ایران شده است و امنیت انرژی چین به حفظ جریان نفت از طریق تنگه هرمز گره خورده است.» سوم، «بازار فعلاً سناریوی «تنش کنترل‌شده» را قیمت‌گذاری می‌کند، نه انسداد کامل. اما هرگونه تشدید تنش (حمله نظامی جدید، بسته شدن کامل تنگه، یا توقیف گسترده نفتکش‌ها) می‌تواند به سرعت سناریو را تغییر دهد و قیمت نفت را به سطوح بی‌سابقه‌ای برساند.» سرمایه‌گذاران باید تحولات سیاسی و نظامی در خلیج فارس را به دقت رصد کنند و خود را برای دو سناریوی متضاد (آتش‌بس و کاهش قیمت نفت در مقابل تشدید تنش و جهش قیمت نفت) آماده سازند.