چهارشنبه ۱۵ بهمن ۱۴۰۴
خشکسالی شدید، قطع حقآبه هامون از سوی افغانستان و بیبرنامگی داخلی، سیستان و بلوچستان را به یکی از بحرانیترین نقاط گرد و غبار جهان تبدیل کردهاند. بادهای ۱۲۰ روزه حالا نهتنها زندگی روزمره مردم را مختل کردهاند، بلکه سلامت، آموزش، اقتصاد و زیرساختهای استان را در معرض فرسایش قرار دادهاند—و همچنان هیچ راهکار عملی برای مهار این بحران در دست نیست
به گزارش سرمایه فردا، در شمال سیستان و بلوچستان، جایی که هامون خشکیده و بادهای موسمی بیوقفه میوزند، زندگی مردم هر سال بیش از پیش در گرد و غبار دفن میشود. طوفانهایی که زمانی پدیدهای فصلی بودند، حالا به بحران دائمی بدل شدهاند؛ بحرانی که ریشه در خشکسالی، انسداد رودهای مرزی و بیتوجهی به حقآبه ایران دارد. افغانستان سالهاست از اجرای تعهدات آبی خود سر باز زده و دولتهای ایران نیز نتوانستهاند راهکاری پایدار برای مهار این تهدید زیستمحیطی ارائه دهند. نتیجه، بیش از ۱۲۰ روز طوفانی در سال، تعطیلی مدارس و ادارات، افزایش بیماران تنفسی و قلبی، و فرسایش تدریجی اعتماد عمومی است. هامون، که روزی منبع حیات بود، حالا به کانون مرگآفرین گرد و غبار بدل شده است و سیستان، همچنان چشمانتظار بارانی که شاید هرگز نبارد.
شذت گرفتن طوفان های گرد و غبار در مناطق شمالی استان یعنی در منطقه سیستان شامل پنج شهرستان زابل، هیرمند، نیمروز، زهک و هامون به بیش از ۱۲۰ روز در سال رسیده و به همین دلیل از آن به عنوان بادهای ۱۲۰ روزه یاد می کنند.
کارشناسان معتقدند که بیشترین دلیل بروز این طوفان ها، به خاطر شدت گرفتن خشکسالی ناشی از قطع شدن «حق آبه » ایران در روزدخانه هامون است. به زبان ساده سالهاست که افعانستان رودهای نشات گرفته از سرمنشاء هامون در کشور خود را به بهانه کاهش بارندگی بسته است و اجازه نمی دهد تا آب این رودخانه وارد ایران و دشت سیستان شود. همین مساله عاملی شده برای اینکه تالاب بینالمللی هامون، تبدیل به اصلی ترین مرکز و کانون تولید این طوفان ها شود و با وزش بادهای فصلی، انبوهی از ذرات خاک و غبار به هوا بلند شود و در مسیر خود به طوفان هایی خطرناک بدل شود و به سایر نقاط استان و حتی استان های همجوار نیز سرایت کند.
به گفته کارشناسان دولت افغانستان بر اساس قراردادی که در زمان نخست وزیری هویدا با این کشور امضا شد، باید اجازه دهد تا در همه ایام سال، در هر ثانیه ۲۶ مترمکعب آب به هیرمند بیاید که جمعاً این مقدار در سال حدود ۸۲۰ میلیون مترمکعب میشود. حجم آبی که در واقع همان حقآبه معروف تالاب بینالمللی هامون است که افغانستان سالهاست از عمل به آن سر باز میزند.
بر اساس گزارش های منتشر شده، سیستان سالانه به حدود ۴۰۰ میلیون مترمکعب آب در بخش کشاورزی و حدود ۴۰۰ میلیون مترمکعب آب، در بخش های آشامیدنی و صنعت نیاز دارد. به بیانی اگر افغانستان همین ۸۰۰ تا ۸۵۰ میلیون مترمکعب آب را رهاسازی کند، می تواند از خشکسالی این استان و بروز طوفان های گردو خاک جلوگیری کند. با این حال تا همین چند سال قبل، از آنجایی که نمی توانست منابع آبی خود را به خوبی کنترل کند، سیلابهای ناشی از بارندگی وارد سیستان می شد که بخشی از آب تالاب هامون را تامین می کرد. اما از چند سال قبل این کشور کاملا جلوی ورود آبهای سطحی و سیلاب ها به ایران را گرفته و همین امر باعث بروز چالش زیست محیطی بزرگی برای این استان غربی کشور شده است.
چند سال قبل محمود خسروی رئیس وقت دانشکده جغرافیای دانشگاه سیستان وبلوچستان، گفته بود، گرچه پدیده گرد و غبار مشکلی جهانی است اما،و سیستانوبلوچستان با بیش از ۲۲۰ روز گرد و غباری بر اساس شواهد علمی یکی از بحرانی ترین نقاط جهان محسوب می شود.
این استاد اقلیمشناسی گفته بود؛ وقتی میزان غلظت ذرات زیر دو و نیم میکرون به بیش از ۳۰ برابر حد مجاز برسد شرایط برای زندگی بسیار خطرناک خواهد شد.
به گفته خسروی نیز، مهمترین موضوع برای مدیریت بحران و کاهش اثرات گرد و غبار، تامین حق آبه تالاب بین المللی هامون است که می تواند از بروز گرد و غبار تا حد زیادی جلوگیری کند.
در طول سالهای اخیر با وجود تلاش های صورت گرفته توسط دولت های مختلف، افغانستان همچنان از آزاد کردن حق آبه هامون سر باز می زند و حتی یکسال قبل، این موضوع می رفت تا به بحرانی بین دو کشور بدل شود. سیاستی که باعث شده تا هر سال بر آمار تعداد روزهایی که مردم این استان و بخصوص شهروندان سیستانی به خاطر طوفان های شن و گرد و غبار زمین گیر شوند، افزوده شود. طوفان هایی که حالا باعث شده تا روزهای زیادی مدارس یا ادارات یا هر دو تعطیل شوند و عملا استان به حالت نیمه تعطیل در آید. نمونه عینی آن نیز تعطیلی مدارس در ۵ شهر طوفان خیز سیستان در روز یکشنبه و ۲ ساعت زودترباز شدن ادارات بود.
مجید محبی، مدیرکل مدیریت بحران استانداری سیستان و بلوچستان نیز در مورد وضعیت طوفان های گرد و غبار در این استان به «هفت صبح» می گوید: بادهای تابستانی که به خاطر شرایط اقلیمی تقریبا هر ساله از خرداد تا اواخر تابستان در منطقه و بخصوص بخش سیستان می وزند باعث می شوند تا گرد و غبار خاک های دشت سیستان و بخصوص هامون را با خود ببرند و کم کم به طوفان هایی سهمگین بدل شوند که با سرعت زیادی که دارند تقریبا کل استان را تحت تاثیر خود قرار می دهند.
وی با ذکر اینکه وزش باد در روزهای اخیر به ۹۰ کیلومتر در ساعت رسیده است می گوید: همین بادهای شدید باعث می شود تا گرد و خاک را از زمین های عمدتا رسی هامون خشک شده بلند کنند و حتی تا زاهدان ببرند.
اما آیا آمار طوفان ها در سال جاری بیشتر از سالهای گذشته بوده است؟ سوالی که محبی در پاسخ به آن می گوید: بله. امسال خشکسالی شدت بسیار بیشتری داشته و بارش ها نیز به نحئ قابل تاملی کمتر بوده است که همین امر باعث شده تا روزهای زیادی ادارات و مدارس مناطق درگیر با طوفان تعطیل شوند و در عین حال همانطور که می بینید، این پدیده حتی تا الان که در مهرماه هستیم نیز ادامه داشته باشد. در حالیکه قبلا حداکثر تا اواخر تابستان این طوفان ها خاتمه پیدا می کرد. ولی از آنجاییکه در تابستان مدارس تعطیل بودند، اخبار مرتبط با این طوفان ها و تبعات آن چندان که باید و شاید، انتشار پیدا نکرده است.
دولت ها، طی چند سال گذشته بارها از طرح هایی گفته اند که به اعتقاد خودشان می توانست طوفان ها و تبعات آن را کاهش دهد. با این حال محبی در این مورد می گوید: ریشه بروز طوفان های سیستان و بلوچستان از دو منشاء داخلی و خارجی است. در گذشته چند طرح پایلوت برای کنترل گردو غبار و طوفان های ناشی از آن پیشنهاد شده بود. اما بنابر دلایل علمی تا وقتیکه حق آبه ما باز نشود و یا تازمانیکه بارندگی های خوبی نداشته باشیم، عملا اجرای این طرح ها نیز بی نتیجه خواهد بود.
افزایش آمار بیماران
از جمله تبعات مهم طوفان های گرد و غبار تهدید سلامت شهروندان است. موضوعی که مدیرکل مدیریت بحران استانداری سیستان و بلوچستان نیز آن را تایید کرده و می گوید: هر وقت طوفان های منطقه شدت می گیرند، آمار مراجعان به بیمارستان ها و مراکز درمانی و بیماران تنفسی و قلبی و… هم شدت می گیرد. بخصوص در چند ماهه اخیر این آما رشد قابل توجهی را داشته است که می تواند زنگ خطری برای سلامت مردم این مناطق باشد.
با این تفاصیل به نظرمی رسد شاید بهترین راهکار برای کاهش طوفان های گرد و خاک در سیستان و بلوچستان دعا کردن برای بارش باران باشد! چرا که نه افغانستان حاضر است حق آبه هامون را بپردازد و نه دولت ها برنامه خاصی برای مهار آن دارند.
به روز رسانی خبر ۱۴ دی ۱۴۰۴/ بررسی تصاویر ماهوارهای ۱۰ دی نشان میدهد که سیلابهایی که ساکنان افغانستان وعده سیراب کردن تالاب هامون را با آن میدادند، فقط لبهای تشنه بخشهایی از تالاب که نزدیک مرزهای سیاسی ایران است را سیراب کرده و آبی به سمت کشورمان سرازیر نشده است. رئیس پژوهشکده هامون هم آب دریافتی توسط تالاب هامون را ناچیز توصیف میکند.
نهم دی ماه بود که ساکنان ولایت (استان) فراه افغانستان با به اشتراک گذاشتن عکسها و فیلمهایی نشان دادند که آب در منطقه باغپل شهر فراه با شدت زیاد در جریان است. آنها با اشتراک گذاشتن این عکسها و تصاویر وعده دادند که هامون سیراب میشود. همزمان، تصاویر دیگری نیز منتشر شد که از رسیدن آب رود فراه به نزدیکی دو تونل انحراف آب سد بخشآباد خبر میداد اما آیا با وجود این سیلاب، هامون سیراب شده است؟
تصاویر ماهوارهای ۱۰ دی نشان میدهد که بارشهای افغانستان باعث ورود آب به هامون صابوری از سمت هاروت و فراهرود شده است. همچنین هامون پوزک از سمت خاشرود هم اندکی آب دریافت کرده است. با اینحال، کماکان هیچ آبی از سمت هیرمند (هلمند) به سمت سد کمالخان و هامون هیرمند جاری نشده است. آبی که وارد تالابهای هامون شده بخشهایی از تالاب که در سمت افغانستان بوده را سیراب میکند و بر اساس تصاویر عکسهای هوایی، این آب به مرزهای سیاسی ایران نمیرسد.
تصاویر ماهوارهای نشان میدهد که آب موجود در گودزره افغانستان که حاصل از آخرین انحراف آب توسط سد کمال خان در سال ۲۰۲۴ است، هنوز در گودزره باقی مانده و اگر افغانستان اقدام به انحراف بیدلیل این آب در سال گذشته نکرده بود و سیلاب به هامون راه مییافت، امروز حال و روز تالاب بهتر بود.
بسیاری از کارشناسان نگرانند که بار دیگر افغانستان سیلاب را به سمت گودزره هدایت کند و اجازه ندهد که این آب وارد تالاب هامون شود. از سوی دیگر، این فعالان هشدار میدهد که اگر سد بخش آباد تکمیل شود، دیگر هیچ آبی به تالابهای هامون نمیرسد.
با این تفاسیر آیا باید نگران ادامه حیات تالاب هامون باشیم؟ هاشم خندان بارانی رئیس پژوهشکده هامون در گفتوگو با هفت صبح توضیح میدهد: ما در استانداری گفتیم که اصلاح سرریز سد بخش آباد باید توسط وزارت امور خارجه یا نهادهای دیگر پیگیری شود زیرا اگر سد بخش آباد افغانستان کامل شود، احتمالا هیچ آبی به ایران نمیرسد.
او درباره وضعیت تالاب هامون پس از سیلابهای اخیر میگوید: اندکی آب به این تالاب در بارندگی اخیر رسیده و نمیدانیم این روند ادامهدار است یا خیر. در این چند روزه مقدار خاصی آب به تالاب وارد نشده، ولی امیدواریم در چند روز آینده با ادامه بارشها به حجم قابل توجهی آب در تالاب برسد.
البته خندان بارانی تاکید میکند که باید بارشهای بالادست بیشتر شود تا امکان ورود آب بیشتر به تالاب فراهم شود اما فعلا بارشی در منطقه نداریم. به گفته او، سیلابی که به تالاب رسیده احتمالا ناشی از سیلابهایی است که سدهای افغانستان نتوانستهاند آن را کنترل کنند.
رئیس پژوهشکده هامون بدون رعایت حقابه زیست محیطی تالاب، امیدی برای احیای این اکوسیستم آبی ارزشمند ندارد زیرا ایران یک حقابه قانونی دارد که فقط ۸۵۰ میلیون متر مکعب است و این رقم اصلا جوابگوی نیازهای تالاب نبوده و صرف شرب میشود. برای احیای تالاب هامون حقابه زیست محیطی تالاب دست کم حدود هفت میلیارد متر مکعب در سال است که باید تامین شود و در جلسات روی این عدد بحث شده است.
مسئله حقابه ایران از هیرمند یکی از قدیمیترین اختلافات میان دو کشور ایران و افغانستان است که ریشه آن به جدایی هرات از ایران در سال ۱۸۵۷ و مناقشات مکرر بر سر تقسیم آب بازمیگردد.
طبق معاهده ۱۳۵۱، افغانستان موظف است سالانه ۸۲۰ میلیون مترمکعب آب به ایران تحویل دهد، اما گزارشها نشان میدهد که در سالهای اخیر، چه در دوره دولت اشرف غنی و چه پس از روی کار آمدن طالبان، این حقابه بهطور کامل تأمین نشده است.
سد کمالخان که در سالهای اخیر تکمیل شده، یکی از موانع اصلی تحقق حقابه تالاب هامون است که انحراف آب به سمت گودزره هم بر مشکلات این سد افزوده است. کارشناسان تاکید دارند که باید نگاه فنی و دیپلماسی فعال، زمینه هماهنگی با دولت افغانستان را برای بازگشایی کامل دریچههای سدهای ساخته شده در حوضه آبریز رودخانه هامون فراهم کرد. از نگاه کارشناسان حل مسئله حقابه هامون بدون توجه به ابعاد اقتصادی و سیاسی مسئله، امکانپذیر نیست.
تمام حقوق برای پایگاه خبری سرمایه فردا محفوظ می باشد کپی برداری از مطالب با ذکر منبع بلامانع می باشد.
سرمایه فردا