سه شوک به اقتصاد؛ بحران نفت، غذا و صنعت در انتظار یک تصمیم

به گزارش سرمایه فردا، جهان این روزها نه یک، که سه شوک عظیم و همزمان را تجربه می‌کند؛ شوک‌هایی که هر یک به تنهایی می‌توانست اقتصاد جهانی را به لرزه درآورد، اما حالا با هم و به صورت زنجیره‌ای، آوار بحران را بر سر بازارها خراب کرده‌اند. با این حال، بازارها تاکنون تنها قیمت نفت را منعکس کرده‌اند و از دو شوک دیگر یعنی «کود شیمیایی» و «اسید سولفوریک» غافل مانده‌اند. بحرانی که از تنگه هرمز شروع شده، حالا زنجیره تأمین غذا و صنعت را نیز نشانه گرفته و اگر تا اواسط ژوئن حل نشود، جهان سال‌ها طول می‌کشد تا به وضعیت عادی بازگردد. این گزارش به تحلیل ابعاد این سه بحران و وابستگی متقابل آنها می‌پردازد.

شوک اول: نفت؛ بزرگ‌ترین شوک عرضه انرژی در تاریخ

مدیرعامل سعودی آرامکو، این بحران را «بزرگ‌ترین شوک عرضه انرژی در تاریخ جهان» توصیف کرده است. آماری که او به آن استناد می‌کند، این ادعا را تأیید می‌کند. جهان تاکنون حدود یک میلیارد بشکه از عرضه نفت را از دست داده است که پس از تغییر مسیر خطوط لوله شرق-غرب و آزادسازی بی‌سابقه ذخایر استراتژیک، خالص آن به ۸۸۰ میلیون بشکه می‌رسد. برای درک مقیاس این رقم، کافی است بدانیم که این مقدار بیشتر از کل مصرف سالانه نفت ژاپن یا آلمان است.

توقف کشتیرانی در تنگه هرمز به یک بحران تمام‌عیار تبدیل شده است. پیش از جنگ، روزانه ۷۰ نفتکش از این آبراه عبور می‌کردند. اکنون این تعداد به تنها ۲ تا ۵ کشتی در روز کاهش یافته است. حدود ۲۴۰ نفتکش حامل نفت و کالاهای اساسی، پشت تنگه هرمز منتظر باز شدن مسیر هستند. بازار به ازای هر هفته بسته ماندن تنگه، ۱۰۰ میلیون بشکه نفت دیگر از دست خواهد داد. اگر این اختلال تا پس از اواسط ژوئن ادامه یابد، کارشناسان پیش‌بینی می‌کنند که بازگشت به وضعیت عادی تا سال ۲۰۲۷ طول خواهد کشید. ذخایر استراتژیک نفت آمریکا نیز در آستانه فروپاشی هستند. وال استریت ژورنال گزارش داده که ذخایر نفت خام آمریکا، شامل ذخایر استراتژیک، چهار هفته متوالی کاهش یافته و ممکن است به پایین‌ترین سطح خود از سال ۱۹۸۲ برسد. آژانس بین‌المللی انرژی (IEA) نیز ۴۰۰ میلیون بشکه از ذخایر اضطراری کشورهای عضو را آزاد کرده، اما کافی نبوده است. رئیس بخش جهانی کالاها در جی‌پی‌مورگان چیس هشدار داده که ذخایر نفت کشورهای OECD (سازمان همکاری اقتصادی و توسعه) ممکن است تا ژوئن به «سطوح تنش عملیاتی» برسند و تا سپتامبر به حداقل آستانه عملیاتی سقوط کنند. یعنی تا تابستان، ذخایر به زیر خط قرمزی می‌رود که ادامه فعالیت عادی پالایشگاه‌ها و شبکه توزیع را با مشکل مواجه می‌کند.

شوک دوم: غذا؛ سونامی ۴۵ میلیون گرسنه جدید

کمتر کسی می‌داند که حدود یک‌سوم تجارت جهانی «کود شیمیایی» نیز از تنگه هرمز عبور می‌کند. اختلال در این مسیر، یک فاجعه انسانی تمام‌عیار را کلید زده است. قطر فرتیلایزر (Qatar Fertiliser) که به تنهایی ۱۴ درصد اوره جهان را تأمین می‌کند، وضعیت فورس‌ماژور اعلام کرده است. کارخانه‌های بزرگ کود شیمیایی در سراسر خلیج فارس تولید را کاهش داده یا به طور کامل متوقف کرده‌اند. در مجموع، ماهانه بین ۳ تا ۴ میلیون تن کود شیمیایی در خلیج فارس متوقف مانده است.

آثار این شوک به سرعت در سراسر جهان ظاهر شده است. قیمت اوره صادراتی مصر از ۴۰۰ دلار پیش از جنگ به ۷۰۰ دلار در هر تن رسیده است. واردات اوره برزیل (یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان کشاورزی جهان) نسبت به سال قبل ۳۳ درصد کاهش یافته است. بنگلادش چهار کارخانه از پنج کارخانه کود خود را تعطیل کرده است. هند تولید سه کارخانه اوره را کاهش داده است. در خود آمریکا، کشاورزان برای کشت بهاره با کمبود ۲۵ درصدی کود شیمیایی مواجه هستند. برنامه جهانی غذا (WFP) پیش‌بینی کرده که طی چند ماه آینده، ۴۵ میلیون نفر به دلیل کاهش تولید کشاورزی ناشی از کمبود کود، وارد «وضعیت گرسنگی حاد» شوند. برای مقایسه، بحران اوکراین در سال ۲۰۲۲ طی ۱۸ ماه، ۷۰ میلیون نفر را وارد گرسنگی کرد. اما این بحران بسیار سریع‌تر در حال شکل‌گیری است؛ ظرف سه تا چهار ماه. جهان با یک سونامی گرسنگی روبروست.

شوک سوم: صنعت؛ از اسید سولفوریک تا تراشه

اما نفت و غذا، تمام ماجرا نیست. یک ماده شیمیایی به نام «اسید سولفوریک» که کمتر به آن توجه می‌شود، حالا به یکی از بحرانی‌ترین کالاهای جهان تبدیل شده است. طبق گزارش وال استریت ژورنال با استناد به داده‌های Argus و سازمان زمین‌شناسی آمریکا، قیمت اسید سولفوریک در چین در ماه می (اردیبهشت) نسبت به دو سال قبل حدود ۱۱۵۰ درصد افزایش یافته است. قیمت گوگرد (ماده اولیه تولید اسید سولفوریک) در خاورمیانه ۷۵۰ درصد جهش کرده است. در شیلی، بزرگ‌ترین واردکننده اسید سولفوریک جهان، قیمت‌ها ۲۳۰ درصد بالا رفته‌اند.

اما چرا این ماده تا این حد مهم است؟ اسید سولفوریک سه کاربرد حیاتی دارد. نخست، برای تبدیل سنگ فسفات به کود شیمیایی استفاده می‌شود. دوم، در فرآوری مس نقشی اساسی دارد. سوم، در تولید باتری، ساخت نیمه‌هادی‌ها و تراشه‌ها نیز کاربرد دارد. خلیج فارس حدود نیمی از صادرات جهانی گوگرد را تأمین می‌کند. ماده‌ای شیمیایی که به «غذا، خودروهای برقی و کارخانه‌های تراشه‌سازی» مرتبط است، اکنون هم‌زمان دچار بحران شده است.

در همین حال، قیمت هلیوم (برای تولید نیمه‌هادی‌ها ضروری است) نیز دچار شوک عرضه شده و قیمت گوگرد در اندونزی بیش از ۸۰ درصد افزایش یافته است. این افزایش قیمت، تولیدکنندگان نیکل برای باتری خودروهای برقی را مجبور به کاهش تولید کرده است. بحران گوگرد، مستقیماً به بحران باتری خودروهای برقی و بحران تراشه گره خورده است.

تقویم سرنوشت‌ساز؛ نشست دو روز دیگر

در چنین شرایطی، چشم جهان به دو رویداد کلیدی در روزهای آینده دوخته شده است. نخست، پاسخ ترامپ به ایران. رئیس‌جمهور آمریکا، پاسخ ایران را «کاملاً غیرقابل قبول» و «آشغال» توصیف کرده و اعلام کرده که آتش‌بس «روی دستگاه احیای کامل» قرار دارد. در همین حال، یک زیردریایی هسته‌ای کلاس اوهایوی نیروی دریایی آمریکا روز یکشنبه وارد بندر جبل‌الطارق (در جنوب اسپانیا، نزدیک تنگه جبل‌الطارق) شده است. این یک حرکت نمادین و هشدارآمیز از سوی واشنگتن است. دومین رویداد، سفر قریب‌الوقوع ترامپ به پکن در روزهای ۱۴ و ۱۵ می (۲۴ و ۲۵ اردیبهشت) است. تحلیلگران معتقدند که تنها چیزی که می‌تواند سه شوک همزمان نفت، غذا و صنعت را خنثی کند، یک «تفاهم استراتژیک» میان واشنگتن و پکن درباره آینده تنگه هرمز است. اگر چین بتواند نقش میانجی فعالی ایفا کند و ایران را به سمت تعدیل مواضع سوق دهد، شاید بتوان از یک فاجعه جهانی جلوگیری کرد. در غیر این صورت، جهان در تابستان ۲۰۲۶ با ترکیبی از نفت ۱۵۰ دلاری، گرسنگی گسترده در آسیا و آفریقا، و توقف خطوط تولید خودروهای برقی و تراشه‌ها مواجه خواهد شد.

جمع‌بندی؛ سه بحران در یک قاب

جهان در حال از دست دادن همزمان نفت، کود شیمیایی و اسید سولفوریک است. نفت، سوخت ماشین‌های جنگی و صنعت را تهدید می‌کند. کود شیمیایی، زنجیره تأمین غذا را هدف گرفته است. و اسید سولفوریک، از تراشه گرفته تا باتری خودروهای برقی را نشانه رفته است. اما بازارها تاکنون فقط یک‌سوم از این داستان (قیمت نفت) را قیمت‌گذاری کرده‌اند. اگر بحران تا اواسط ژوئن ادامه یابد، جهان با یک «ابر بحران» مواجه خواهد شد که ابعاد آن به مراتب از شوک نفتی ۱۹۷۳ و بحران مالی ۲۰۰۸ فراتر خواهد رفت. تنها یک دیپلماسی فعال و سریع می‌تواند از این فاجعه جلوگیری کند. نشست پکن، آخرین فرصت است.