شستا زیر فشار زیان

حامد شایگان: شرکت سرمایه‌گذاری تأمین اجتماعی (شستا) که زمانی به عنوان یکی از بزرگ‌ترین هلدینگ‌های بورسی کشور و بازوی سرمایه‌گذاری سازمان تأمین اجتماعی شناخته می‌شد، در تازه‌ترین گزارش مالی خود زیان ساز شده‌است، به طوری که زبان خالص این شرکت در ۹ ماهه منتهی به پایان سال ۱۴۰۴، نسبت به دوره مشابه سال قبل، حدود ۷۱ درصد افزایش یافته و به بیش از ۳ هزار و ۸۰۰ میلیارد تومان رسیده است.

شرکت سرمایه‌گذاری تأمین اجتماعی یکی از غول‌های بازار سرمایه ایران است که با دارایی‌های گسترده در صنایع مختلف، سال‌ها به عنوان یک سرمایه‌گذار استراتژیک و سهامدار عمده شرکت‌های بزرگ مطرح بود. اما جدیدترین صورت‌های مالی این هلدینگ، حکایت از یک وضعیت بحرانی دارد. این هلدینگ سال گذشته ماهانه حدود ۴۳۱ میلیارد تومان زیان ساخته است. به عبارت دیگر، شستا در هر ماه، معادل بودجه یک شهر کوچک زیان داده است.

برای درک عمق فاجعه، بهتر است ابتدا نگاهی به عملکرد شستا در سال ۱۴۰۳ بیندازیم. در سال ۱۴۰۳، شستا عملکرد نسبتاً قابل قبولی داشت. بر اساس صورت‌های مالی سالانه، سود خالص شستا در سال ۱۴۰۳ حدود تا ۲۶ هزار میلیارد تومان بود. حاشیه سود عملیاتی نیز در محدوده مثبت قرار داشت و شرکت توانسته بود هزینه‌های خود را تا حد زیادی کنترل کند.

اما در سال ۱۴۰۴، همه چیز تغییر کرد. در ۹ ماهه نخست سال، شستا نه تنها سودی نکرد، بلکه ۳,۸۰۰ میلیارد تومان زیان انباشته کرد. یعنی نسبت به دوره مشابه سال قبل، حدود ۷۱ درصد بدتر عمل کرده است. این سقوط آزاد درآمدها و رشد هزینه‌ها، یکی از بزرگ‌ترین افت‌های عملکردی در تاریخ شستا محسوب می‌شود.

نکته نگران‌کننده این است که زیان هر سهم شستا نیز با رشد ۷۱ درصدی به ۲۴ ریال رسیده است. یعنی نه فقط در سطح کلان، که در سطح ارزش سهام نیز اثر مخرب خود را نشان داده است. اگر این روند ادامه پیدا کند، شستا ممکن است به صندوقهای بازنشستگی آسیب وارد کند.

اما ریشه این سقوط کجاست؟ بررسی صورت‌های مالی نشان می‌دهد که هزینه‌های شستا در سال ۱۴۰۴ سر به فلک کشیده است. هزینه‌های حقوق، دستمزد و مزایای کارکنان با رشد ۵۳ درصدی به بیش از ۱۹۷ میلیارد تومان رسیده است. یعنی شستا در هر ماه حدود ۲۲ میلیارد تومان فقط حقوق می‌دهد. این میزان رشد، فراتر از تورم عمومی است و نشان از افزایش نیرو، افزایش حقوق‌های پایه یا تغییر ساختار پرداخت دارد.

هزینه‌های مالی شستا نیز جهش شگفت‌انگیزی داشته است. این هزینه‌ها به بیش از ۳ هزار و ۶۰۰ میلیارد تومان رسیده که افزایشی حدود ۷۶ درصدی نسبت به دوره مشابه سال قبل را نشان می‌دهد. یعنی شستا برای تأمین مالی خود، مجبور شده وام‌های سنگینی با نرخ‌های بهره بالا دریافت کند. تداوم این وضعیت می‌تواند بار مالی سنگینی بر سود و زیان آتی شرکت تحمیل کرده و امکان بازگشت به سودآوری را دشوارتر سازد.

مجموع هزینه‌های مالی شستا (۳,۶۰۰ میلیارد تومان) تقریباً برابر با کل زیان خالص شرکت (۳,۸۰۰ میلیارد تومان) است. یعنی اگر شستا هزینه مالی نداشت، تقریباً به نقطه سربه‌سر می‌رسید. پس بزرگ‌ترین مشکل شستا، هزینه تأمین مالی است. این یعنی شرکت وام‌های زیادی گرفته و نرخ بهره نیز بالاست. با توجه به سیاست‌های انقباضی بانک مرکزی و نرخ سود بانکی بالای ۳۰ درصد، تعجب‌آور نیست که چنین هزین‌های گریبان شستا را گرفته است.

رازهای پنهان صورت مالی شستا

در کنار هزینه‌های آشکار، یک ردیف مبهم به نام «سایر هزینه‌ها» در صورت‌های مالی شستا خودنمایی می‌کند. این ردیف، بدون شفاف‌سازی جزئیات، با رشد ۳۹ درصدی به بیش از ۵۰ میلیارد تومان در دوره ۹ ماهه رسیده است. یعنی شستا حدود ۵۰ میلیارد تومان هزینه کرده، اما به سهامداران نگفته که این هزینه دقیقاً برای چه بوده است. نبود توضیح روشن درباره ماهیت این هزینه‌ها، پرسش‌هایی را درباره ساختار هزینه‌ای و شفافیت گزارش‌دهی مالی شستا ایجاد می‌کند.

با توجه به جایگاه شستا به عنوان یکی از بزرگ‌ترین هلدینگ‌های بورسی وابسته به سازمان تأمین اجتماعی و وزارت رفاه، انتظار می‌رود مدیریت شرکت در خصوص اجزای این «سایر هزینه‌ها» توضیح دقیق، مستند و قابل ارزیابی به سهامداران و افکار عمومی ارائه کند. در غیر این صورت، این ابهام می‌تواند به بی‌اعتمادی بیشتر سهامداران و نهادهای نظارتی منجر شود.

افزایش زیان عملیاتی شستا

شاید مهم‌ترین بخش صورت مالی شستا، زیان عملیاتی آن است. شستا در دوره ۹ ماهه مورد گزارش، با زیان عملیاتی بیش از ۲۵۱ میلیارد تومان روبه‌رو بوده است؛ رقمی که در مقایسه با دوره مشابه سال قبل، ۳۸ درصد افزایش نشان می‌دهد. زیان عملیاتی یعنی قبل از اینکه حتی هزینه‌های مالی و سایر اقلام غیرعملیاتی را در نظر بگیریم، خود فعالیت اصلی و عملیاتی هلدینگ (فروش کالا و خدمات شرکت‌های زیرمجموعه) نتوانسته سود کافی ایجاد کند. این یعنی صرف نظر از بدهی و هزینه مالی، خود کسب‌وکارهای شستا مشکل دارند. حاشیه سود ناخالص پایین است، قیمت تمام‌شده بالا رفته، یا شاید هر دو. به عبارت دیگر، شستا با یک بحران ساختاری در سطح عملیات مواجه است؛ نه فقط یک بحران مالی موقتی.

افزایش ۳۸ درصدی زیان عملیاتی، نشان می‌دهد که شستا در کنترل هزینه‌های جاری خود ناتوان بوده است. شاید بخشی از این افزایش به دلیل تورم و افزایش قیمت مواد اولیه باشد، اما بخش دیگر آن به مدیریت داخلی برمی‌گردد. وقتی شرکت‌های زیرمجموعه شستا نتوانند سودآور باشند، شستا هم نمی‌تواند سود کند. و این یعنی یک بحران سیستمی در کل هلدینگ.

از طرف دیگر مجموعه این روندها از رشد شدید زیان خالص و زیان عملیاتی گرفته تا افزایش هزینه‌های پرسنلی و مالی و جهش «سایر هزینه‌ها»، در نهایت به ریزش کامل سود انباشته شستا در پایان سال ۱۴۰۴ منجر شده است. سود انباشته، همان سودی است که شرکت در سال‌های قبل به دست آورده و در شرکت نگه داشته تا دوباره سرمایه‌گذاری کند یا در مواقع ضروری از آن استفاده کند.

گزارش‌های کدال حاکی از آن است که رقم سود انباشته عملاً با کاهش ۱۰۰ درصدی مواجه شده است. یعنی شستا هر چه سود در سال‌های قبل داشته، صرفاً برای جبران زیان‌های امسال خرج کرده و دیگر چیزی باقی نمانده است. این تغییر ساختاری، نگرانی‌های جدی برای آینده تقسیم سود، توان سرمایه‌گذاری مجدد و حتی پایداری مالی شرکت ایجاد کرده است.

برای سال جاری، اگر روند سودآوری بهبود پیدا نکند، شرکت مجبور خواهد شد یا دارایی‌هایش را بفروشد یا سرمایه‌اش را کاهش دهد. هر دو گزینه برای سهامداران خبر خوبی نیست. از این رو سهامداران شستا باید با چشم باز تصمیم بگیرند. اگر اصلاحات مدیریتی، شفافیت اطلاعاتی و بازنگری در ساختار مالی و عملیاتی در دستور کار قرار نگیرد، تداوم این روند می‌تواند بر ارزش بازار سهام و اعتماد ذی‌نفعان اثر منفی پایدار بر جای بگذارد. شستا نباید فراموش کند که سرمایه‌های مردم (از طریق تأمین اجتماعی) در این شرکت بلوکه شده است. اگر شستا زیان بدهد، یعنی بازنشستگان و کارگران آینده کشور هم زیان می‌بینند. این فقط یک شرکت خصوصی نیست؛ این یک مسئولیت اجتماعی است.