چهارشنبه ۲۹ بهمن ۱۴۰۴
کاشت ۳۳ هزار نهال امید سبز یا تکرار یک نگرانی قدیمی در سایه بحران آب دوباره نمود پیدا کرده که نشانه ضعف سیاستگذاری در فضای سبز است.
به گزارش سرمایه فردا، همزمان با آغاز طرح کاشت ۳۳ هزار و ۲۵۰ نهال سازگار با اقلیم تهران در بوستان سرخهحصار، موضوع توسعه فضای سبز شهری بار دیگر در کانون توجه قرار گرفته است. این طرح که با برنامهریزی شهرداری تهران و مشارکت سازمان منابع طبیعی اجرا میشود، با هدف افزایش سرانه فضای سبز و جلب مشارکت شهروندان در نهضت سراسری درختکاری دنبال میشود؛ اقدامی ارزشمند که، نویدبخش تقویت زیرساختهای زیستمحیطی پایتخت است.
با این حال، در کنار اهمیت اجتماعی و محیط زیستی این اقدام، پرسشهای جدی درباره امکان تأمین آب مورد نیاز این نهالها مطرح میشود؛ پرسشهایی که بیپاسخ ماندن آنها میتواند سرنوشت این طرح را با چالش مواجه کند.
بر اساس تازهترین اظهارات مدیرکل دفتر اطلاعات و دادههای آب کشور، اگرچه میزان بارشها نسبت به متوسط بلندمدت ۱۱ درصد و نسبت به سال گذشته ۷۶ درصد افزایش یافته، اما به دلیل تداوم خشکسالیهای چندساله، منابع آب کشور همچنان در وضعیتی شکننده قرار دارند. در حال حاضر ۱۹ استان کشور زیر نرمال بارشی هستند و متوسط پرشدگی مخازن سدهای کشور تنها حدود ۳۵ درصد گزارش شده است؛ رقمی که از کاهش حدود ۲۱ درصدی ذخایر سدها نسبت به سال گذشته حکایت دارد.
این آمارها نشان میدهد که حتی با بهبود مقطعی بارشها، اتکای طرحهای توسعه فضای سبز به منابع متعارف آب، رویکردی پرریسک و ناپایدار است.
در سالهای اخیر، بخشهایی از پارکهای جنگلی تهران که میزبان درختان ۴۰ تا ۵۰ ساله بودند، به دلیل کاهش تخصیص آب، افت سطح سفرههای زیرزمینی و محدودیت منابع، دچار خشکیدگی گسترده شدهاند. این تجربه نشان میدهد که حتی درختان بالغ نیز بدون تأمین پایدار آب، در برابر تنشهای اقلیمی تابآوری لازم را ندارند؛ چه برسد به نهالهایی که در سالهای ابتدایی رشد، بیشترین وابستگی را به آبیاری منظم دارند.
بر اساس برنامههای اعلامشده، قرار بوده است شهرداری تهران برای آبیاری فضای سبز و درختان جدید، از منابع آب نامتعارف و بهویژه پساب تصفیهشده استفاده کند تا فشار بیشتری بر منابع آب شرب و زیرزمینی وارد نشود. همچنین در پی تشدید خشکسالی، چاههایی که پیشتر در اختیار شهرداری برای آبیاری فضای سبز قرار داشتند، بهمنظور تأمین آب شرب شهروندان به شبکه آبرسانی منتقل شدهاند.
در چنین شرایطی، عملاً بخش قابل توجهی از منابع آبی متعارف که برای آبیاری فضای سبز استفاده میشد، دیگر در دسترس نیست. این واقعیت، پرسش مهمی را پیش روی مدیریت شهری قرار میدهد: با محدود شدن منابع آبی موجود، آب مورد نیاز نهالهای تازه کاشتهشده از چه منبعی تأمین خواهد شد؟
کارشناسان محیط زیست معتقدند که در شرایط فعلی، توسعه فضای سبز بدون اتکا به منابع آب نامتعارف، نهتنها پایدار نیست بلکه میتواند به تشدید بحران آب منجر شود. استفاده گسترده و هدفمند از پساب تصفیهشده، توسعه زیرساختهای انتقال و توزیع آن، بهرهگیری از سامانههای آبیاری هوشمند و انتخاب گونههای کممصرف، پیشنیازهای موفقیت چنین طرحهایی هستند.
در غیر این صورت، کاشت انبوه نهالها، بدون تضمین تأمین آب، ممکن است به اقدامی کوتاهمدت و پرهزینه تبدیل شود که در سالهای آینده، نتیجهای جز خشکیدگی تدریجی و اتلاف منابع نخواهد داشت.
کاشت ۳۳ هزار نهال در بوستان سرخهحصار، میتواند نمادی ارزشمند از توجه به محیط زیست باشد؛ به شرط آنکه پیش از کاشت هر درخت، تکلیف آب آن مشخص شده باشد. امروز که منابع متعارف آب در دسترس نیست و اولویت به تأمین آب شرب شهروندان داده شده، راهی جز حرکت جدی و عملی بهسوی استفاده از آبهای نامتعارف، بهویژه پساب، وجود ندارد.
در غیر این صورت، این نگرانی جدی باقی خواهد ماند که نهالهای امروز، فردا به خاطرهای دیگر از فرصتهای از دسترفته در مدیریت پایدار فضای سبز تهران تبدیل شوند.
آمار چاه غیرمجاز
مشاور رئیس سازمان حفاظت محیط زیست در زمینه منابع آب و پیامدهای محیطزیستی فرونشست زمین در حالی خبر از وجود حدود ۳۰۰ هزار حلقه چاه غیرمجاز در کشور داده است که پیش از این معاون وزیر کشاورزی، این رقم را حدود ۶۰۰ هزار چاه غیرمجاز عنوان کرده بود. موضوعی که نشان میدهد حتی در چنین مورد سادهای، آمار درستی وجود ندارد چه برسد به برنامهای برای ساماندهی آن! این در حالی است که به گفته کارشناسان حتی حفر یک چاه غیرمجاز هم میتواند خطری باشد برای افزایش احتمال فرونشست زمین در آن منطقه.
چندی قبل سعید احمدیان، کارشناس معاونت برنامهریزی و توسعه سرمایهگذاری شرکت آب و فاضلاب با اشاره به برداشتهای بیرویه چند دههای از منابع زیرزمینی کشور از تعدد چاههای عمیق در سراسر کشور به عنوان یک تهدید یاد کرده و گفته بود: تعدد چاههای عمیق در سطح کشور به گونهای است که میتوان گفت، به تعبیری؛ ایران ما بر روی هزاران سوراخ ایستاده است.
اما آمار چاههای کشور نیز در نوع خود قابل تامل است. براساس گزارشهای رسمی، استان فارس با بیش از ۳۰هزار و ۹۵۰حلقه بیشترین تعداد چاه عمیق را در بین استانهای کشور دارد و استانهای اصفهان با ۲۳ هزار و ۴۹۵ و کرمان با ۱۶ هزار و ۶۳۲ از دیگر استانهایی هستند که بیشترین چاه عمیق را در کشورمان دارند.
همچنین استانهایی نظیر خراسان رضوی و تهران هم به ترتیب با بیش از ۱۳ هزار و ۱۱ هزار چاه عمیق از دیگر استانهایی هستند که از طریق این چاهها، به طور طبیعی برداشت بیشتری از سفرههای زیرزمینی دارند.
صنعت کشاورزی بیشک مهمترین مشتری چاههای مجاز و غیرمجاز محسوب میشود. همین چند هفته قبل بود که صفدر نیازی، معاون آب و خاک وزارت جهاد کشاورزی درباره آخرین وضعیت اجرای طرحهای آبیاری نوین کشور با اشاره به کاهش شدید منابع آب زیرزمینی و موضوع برداشتهای غیرمجاز عنوان کرد: متولی اصلی برخورد با برداشتهای غیرمجاز، وزارت نیرو است. اما حدود ۶۰۰ هزار چاه غیرمجاز در کشور وجود دارد که بخشی از آنها در ویلاها، باغچههای کوچک، صنایع و سایر بخشها است.
وی گفته بود؛ بر اساس قانون، وزارت نیرو مسئول برخورد با این برداشتهاست و ما نیز بهعنوان همکار در کنار آنها فعالیت میکنیم. آمار دقیق نیز توسط همکاران وزارت نیرو ارائه خواهد شد.
نیازی مانند دیگر کارشناسان، فرونشست را عمدهترین خطر حفر چاههای غیرمجاز عنوان کرده و اعلام کرده بود: اصولا دو نوع فرونشست دیده شده که یکی فرونشست در شهرها که به شدت نگرانکننده است و دیگری در دشتهاست.
وی در این خصوص میافزاید: بخش عمده فرونشست در دشتها ناشی از برداشتهای مربوط به کشاورزی است، اما در حوزه دشتها، موضوع متفاوت است. اگر در منطقهای مانند تهران فرونشست اتفاق بیفتد، این مسئله به کشاورزی مرتبط نیست، بلکه برداشت آب شرب از چاههای داخل شهر عامل اصلی است.
این در حالی است که ۶۰درصد منابع آب شرب کشور از آبهای زیرزمینی تامین میشود و حدود ۵۰ درصد آب کشاورزی نیز از همین منابع است.
موضوع به حدی جدی است که در برنامه هفتم توسعه نیز به آن اشاره شده است. طبق گزارش اخیر سازمان نقشهبرداری، تقسیمبندی جدیدی از مناطق فرونشست ارائه شده است. در برنامه هفتم توسعه نیز تکلیف شده است که ۱۵ میلیارد مترمکعب از مصرف بخش کشاورزی کم شود؛ یعنی از ۸۰ میلیارد مترمکعبی که وزارت نیرو اعلام کرده، به ۶۵ میلیارد برسیم. از این ۱۵ میلیارد کاهش، حدود ۱۲ میلیارد مترمکعب مربوط به آبهای زیرزمینی خواهد بود. این اقدامات برای کاهش فشار بر منابع زیرزمینی و جلوگیری از تشدید فرونشست انجام میشود و جای نگرانی وجود ندارد.
در این میان برداشتهای بیرویه از آبهای زیرزمینی میتواند باعث پایین آمدن کیفیت آب نیز بشود. موضوعی که نیازی نیز آن را تایید کرده و میگوید: ما در حوزه خاک چالشهای متعددی داریم که شوری خاک، تغییر کاربری اراضی، کاهش مواد آلی و فرسایش از مهمترین این چالشهاست.
با این وجود در آخرین اظهارنظر در این زمینه مشاور رئیس سازمان حفاظت محیط زیست در زمینه آب و پیامدهای محیطزیستی فرونشست زمین آمار چاههای غیر مجاز را نصف آمار معاون وزیر کشاورزی عنوان کرده است و میگوید: برآورد میشود حدود ۳۰۰ هزار حلقه چاه غیرمجاز در کشور وجود داشته باشد که ادامه این روند منابع آبی را تهدید میکند و کشاورزی را در بسیاری از نقاط کشور در خطر نابودی قرار میدهد.
به گفته علی بیتاللهی، آمارها نشان میدهد عمده مصرف آب در کشور در بخش کشاورزی است، بر اساس اعلام وزارت جهاد کشاورزی ۷۰ درصد و اعلام وزارت نیرو ۹۰ درصد منابع آب در این بخش مصرف میشود، البته در برخی کانونهای جمعیتی متمرکز مانند تهران یا مشهد نیز مصرف آب زیاد است اما سهم کشاورزی بسیار بیشتر است.
وی با تاکید بر لزوم و ضرورت تغییر رویکردها در کشاورزی تصریح میکند: بسیاری از کشورها برای جلوگیری از کاهش منابع آبی زیرزمینی اقدام به تغییر در روند کشت و زرع کردند، محصولاتی را کاشتند که یا به آب نیاز نداشتند یا به شدت به آب کمی نیاز داشتند، همچنین روشهای آبیاری را تغییر دادند، روشهای نوین، روشهای زیرسطحی، روشهایی که هدر رفت آب نداشته باشد را توسعه دادند.
بیتاللهی ادامه داد: همچنین این دولتها کشاورزان را تشویق کردند تا با حداقل آب، بهترین راندمان در نوع کشاورزی سازگار با محیط زیست را داشته باشند و حتی نه تنها خودشان بلکه فرزندانشان هم بتوانند این کار را ادامه دهند، این یک امر جدی در کشور ما است و باید در حوزه کشاورزی با انجام اقداماتی شامل تغییر در نوع کشت و زرع و تغییر شیوههای آبیاری منابع آبی زیرزمینی را حفظ کنیم.
بنابر اعلام این استاد دانشگاه؛ طبق مطالعات اگر کشاورزی به همین روش ادامه یابد در برخی از نقاط کشور کشاورزی عمر بسیار کوتاهی خواهد داشت، در برخی از نقاط که بررسیهایی در آنجا انجام دادم نشان میدهد که کشاورزی در آن مناطق بیش از ۵ تا ۱۰ سال دیگر فرصت ندارد، یعنی با این راندمان و هدردهی آب امکان ادامه کشاورزی بیش از ۱۰ سال را نخواهیم داشت.
خطری به نام پایین آمدن کیفیت آبهای استخراج شده
اما صحبتهای بیتاللهی در یک نقطه با اظهارات معاون وزیر کشاورزی مشترک است. موضوعی به نام پایین آمدن کیفیت آبهای زیرزمینی. مشاور رئیس سازمان حفاظت محیط زیست در این زمینه نیز معتقد است: قسمتهای تحتانی لایه آبدار به دلیل وجود املاح که سنگینتر هستند معمولاً در عمقهای پایینتر قرار میگیرند بنابراین وقتی آب پایین میرود و ما مجبور میشویم از عمقهای پایینتر آب را بالا بکشیم، در واقع آب شور را به سطح زمین میآوریم و زمین مرغوب و حاصلخیز را شورهزار میکنیم، طبیعی است که در این شرایط کشاورزی کم راندمانتر و در نهایت متوقف خواهد شد.
وی البته بر این نکته نیز تاکید میکند که به هر حال تغییر رویکردها در کشاورزی برای کشاورزان دشوار خواهد بود، همچنین تعطیل شدن کشاورزی در برخی از نقاط کشور هم دشواریهایی برای این قشر ایجاد میکند از این رو تضمین امرار معاش و جایگزین کردن شغل برای آنها باید مورد توجه مسئولان قرار گیرد.
تمام حقوق برای پایگاه خبری سرمایه فردا محفوظ می باشد کپی برداری از مطالب با ذکر منبع بلامانع می باشد.
سرمایه فردا