تله تنگه هرمز

به گزارش سرمایه فردا، پنجمین هفته جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران در حالی سپری می‌شود که تنگه هرمز، این شاهراه حیاتی انرژی جهان، به دست ایران بسته شده و اقتصاد جهانی را با شوک بی‌سابقه‌ای مواجه کرده است. اما در این میان، یک کشور از این وابستگی مرگبار عبور کرده است. عربستان سعودی با بهره‌برداری کامل از خط لوله شرق به غرب با ظرفیت ۷ میلیون بشکه در روز، وابستگی خود به تنگه هرمز را به صفر رسانده است. این در حالی است که کشورهای عمده واردکننده نفت از این تنگه همچنان در تله وابستگی گرفتارند. این گزارش نگاهی دارد به ابعاد این تحول راهبردی و پیامدهای آن برای آینده بازار انرژی.

خط لوله شرق به غرب؛ پروژه‌ای که وابستگی را به صفر رساند

عربستان سعودی سال‌ها روی خط لوله شرق به غرب سرمایه‌گذاری کرده است. این خط لوله که نفت را از میادین شرقی کشور به پایانه‌های صادراتی در دریای سرخ منتقل می‌کند، اکنون با ظرفیت کامل ۷ میلیون بشکه در روز فعال است. با این ظرفیت، عربستان می‌تواند تمام نفت صادراتی خود را بدون عبور از تنگه هرمز به بازارهای جهانی ارسال کند.

این دستاورد، نتیجه یک برنامه‌ریزی بلندمدت و هوشمندانه است. ریاض سال‌ها پیش، با درک آسیب‌پذیری تنگه هرمز، سرمایه‌گذاری کلانی روی این خط لوله انجام داد. امروز، در بحبوحه جنگ خاورمیانه، ثمره این سرمایه‌گذاری را می‌چیند. عربستان دیگر نگران بسته شدن تنگه هرمز نیست و صادرات نفت آن بدون هیچ اختلالی ادامه دارد.

اما نکته مهم این است که عربستان تنها کشوری نیست که از تنگه هرمز نفت صادر می‌کند. قطر، امارات، کویت، عراق و بحرین نیز برای صادرات نفت و گاز خود به این آبراه وابسته هستند. این کشورها، برخلاف عربستان، هنوز نتوانسته‌اند وابستگی خود را کاهش دهند و در تله تنگه هرمز گرفتارند.

چین؛ بزرگ‌ترین قربانی با ۳۷.۷ درصد وابستگی

چین با ۳۷.۷ درصد وابستگی به نفت عبوری از تنگه هرمز، بزرگ‌ترین قربانی بحران کنونی است. این کشور که بزرگ‌ترین واردکننده نفت جهان است، بخش قابل توجهی از نفت مورد نیاز خود را از خلیج فارس تأمین می‌کند. با بسته شدن تنگه هرمز، چین با اختلال جدی در تأمین انرژی مواجه شده است.

چین برای کاهش این وابستگی، سرمایه‌گذاری کلانی روی خطوط لوله از روسیه و آسیای مرکزی و همچنین توسعه نیروگاه‌های هسته‌ای و انرژی‌های تجدیدپذیر انجام داده است. اما این پروژه‌ها زمان‌بر هستند و نمی‌توانند در کوتاه‌مدت جایگزین نفت خلیج فارس شوند. در نتیجه، چین همچنان در تله تنگه هرمز گرفتار است.

نکته جالب این است که چین با وجود این وابستگی شدید، از ورود مستقیم به جنگ خودداری کرده و سعی دارد با میانجی‌گری دیپلماتیک، بحران را مدیریت کند. اما زمان برای چین بسیار محدود است و هر روز که تنگه هرمز بسته می‌ماند، فشار بر اقتصاد این کشور افزایش می‌یابد.

هند، کره و ژاپن؛ وابستگی‌های حیاتی

هند با ۱۴.۷ درصد، کره جنوبی با ۱۲ درصد و ژاپن با ۱۰.۹ درصد وابستگی به نفت عبوری از تنگه هرمز، در رتبه‌های بعدی قرار دارند. این سه کشور که اقتصادهای صنعتی وابسته به انرژی هستند، در خط مقدم آسیب‌پذیری قرار دارند.

هند که سومین واردکننده بزرگ نفت جهان است، با بحران جدی انرژی مواجه است. کمبود گاز مایع، افزایش قیمت بنزین و گازوئیل و اختلال در صنایع پتروشیمی، بخشی از هزینه‌هایی است که هند بابت این جنگ می‌پردازد. ذخایر استراتژیک این کشور تنها برای ۱۱ روز کافی است و هر روز که تنگه هرمز بسته می‌ماند، فشار بر اقتصاد هند افزایش می‌یابد.

کره جنوبی نیز با ذخایر استراتژیک ۲۰۰ روزه، وضعیت بهتری دارد، اما همچنان آسیب‌پذیر است. صنایع سنگین کره به شدت به انرژی پایدار وابسته هستند و هرگونه اختلال در تأمین نفت می‌تواند به کاهش تولید و تعطیلی کارخانه‌ها منجر شود.

ژاپن نیز با ذخایر استراتژیک ۲۰۸ روزه، بهترین وضعیت را در میان این کشورها دارد. اما حتی ۲۰۸ روز ذخیره نیز در برابر بحرانی به گستردگی بسته شدن تنگه هرمز، کافی نیست. ژاپن برای تأمین انرژی خود، ناچار به مذاکره با ایران شده و حتی موافقت کرده است برای عبور کشتی‌هایش از تنگه هرمز، به ایران به ازای هر عبور ۲ میلیون دلار پرداخت کند.

سایر کشورهای آسیایی و اروپا

سایر کشورهای آسیایی با ۱۳.۹ درصد وابستگی، در رتبه بعدی قرار دارند. این کشورها که عمدتاً در جنوب شرق آسیا قرار دارند، اقتصادهای در حال رشدی هستند و به شدت به انرژی وابسته‌اند. ذخایر استراتژیک آنها محدود است و در برابر بحران انرژی بسیار آسیب‌پذیر هستند.

اروپا با تنها ۳.۸ درصد وابستگی، وضعیت بهتری دارد. اروپا پس از جنگ اوکراین، وابستگی خود به گاز روسیه را کاهش داده و به واردات ال‌ان‌جی از قطر و آمریکا روی آورده است. با بسته شدن تنگه هرمز، اروپا از این مسیر آسیب کمتری می‌بیند، اما همچنان در معرض تبعات ثانویه این بحران مانند افزایش قیمت جهانی انرژی قرار دارد.

آمریکا با ۲.۵ درصد وابستگی، کمترین آسیب را می‌بیند. این کشور که بزرگ‌ترین تولیدکننده نفت جهان است، می‌تواند نیاز داخلی خود را از منابع داخلی تأمین کند. اما وابستگی به واردات نفت سنگین از خلیج فارس برای برخی پالایشگاه‌ها، همچنان یک نقطه ضعف است.

تحلیل راهبردی؛ برندگان و بازندگان بحران

بررسی آمار وابستگی به تنگه هرمز، تصویری روشن از برندگان و بازندگان بحران ارائه می‌دهد. عربستان سعودی با بهره‌برداری کامل از خط لوله شرق به غرب، وابستگی خود را به صفر رسانده و در زمره برندگان این بحران قرار دارد. در مقابل، چین، هند، کره جنوبی و ژاپن با وابستگی‌های حیاتی، بزرگ‌ترین بازندگان هستند.

نکته مهم این است که عربستان با این اقدام، نه تنها امنیت انرژی خود را تأمین کرده، بلکه به یک اهرم فشار سیاسی نیز دست یافته است. در شرایطی که سایر کشورهای منطقه در تله تنگه هرمز گرفتارند، ریاض می‌تواند با خیال آسان‌تری به صادرات نفت خود ادامه دهد و از این موقعیت برای کسب امتیازات سیاسی و اقتصادی استفاده کند.

اما این موفقیت عربستان، تلنگری برای سایر کشورهاست. وابستگی به یک مسیر واحد، همواره یک نقطه ضعف استراتژیک است. کشورهایی که برای کاهش این وابستگی سرمایه‌گذاری کرده‌اند، امروز ثمره آن را می‌چینند. کشورهایی که غافل بوده‌اند، هزینه سنگینی می‌پردازند.

عربستان از تله عبور کرد، دیگران همچنان گرفتار

عربستان سعودی با بهره‌برداری کامل از خط لوله شرق به غرب با ظرفیت ۷ میلیون بشکه در روز، وابستگی خود به تنگه هرمز را به صفر رسانده است. در مقابل، کشورهای عمده واردکننده نفت از این تنگه عبارتند از: چین (۳۷.۷ درصد)، هند (۱۴.۷ درصد)، کره جنوبی (۱۲ درصد)، ژاپن (۱۰.۹ درصد)، سایر کشورهای آسیایی (۱۳.۹ درصد)، اروپا (۳.۸ درصد) و آمریکا (۲.۵ درصد).

این آمار نشان می‌دهد که بحران کنونی، برای کشورهای آسیایی بزرگ‌ترین تهدید را ایجاد کرده است. چین، هند، کره و ژاپن که وابستگی حیاتی به تنگه هرمز دارند، در خط مقدم آسیب‌پذیری قرار دارند. در مقابل، عربستان با سرمایه‌گذاری هوشمندانه، توانسته است از این تله عبور کند.

در روزهایی که تنگه هرمز به دست ایران بسته است و جریان انرژی جهان تحت کنترل تهران قرار دارد، شاید مهم‌ترین درس این باشد که وابستگی به یک مسیر واحد، همواره یک نقطه ضعف استراتژیک است. کشورهایی که برای تنوع‌بخشی به مسیرهای تأمین انرژی سرمایه‌گذاری می‌کنند، در بحران‌ها سربلند بیرون می‌آیند. و عربستان، این درس را به خوبی آموخته است.