تاثیر کالابرگ بر نقدینگی / مقصر تورم چیست

به گزارش سرمایه فردا، عبدالناصر همتی رئیس کل بانک مرکزی به تازگی اعلام کرده است که ۱۲۱ همت (هزار میلیارد تومان) بابت کالابرگ الکترونیکی هزینه شده و بخش قابل توجهی از اثر پولی آن نیز عقیم‌سازی شده است. به زبان ساده، یعنی پولی وارد سیستم شده، اما تلاش شده که نرود در گردش و تورم ایجاد نکند.این اظهارات در شرایطی مطرح می‌شود که نقدینگی کشور در ۱۰ ماه گذشته حدود ۴۰ درصد رشد کرده و از حدود ۱۰,۰۰۰ همت به حدود ۱۴,۰۰۰ همت رسیده است (افزایش حدود ۴,۰۰۰ همت). در این گزارش، به تحلیل این اعداد و ارقام و پاسخ به این پرسش می‌پردازیم که آیا کالابرگ عامل اصلی تورم است یا رشد نقدینگی؟

اعداد و ارقام؛ سهم ۳ درصدی کالابرگ در برابر رشد ۴۰ درصدی نقدینگی

نقدینگی ایران در اسفند ۱۴۰۳ حدود ۱۰,۰۰۰ همت بود. این رقم در بهمن ۱۴۰۴ (۱۰ ماه بعد) به حدود ۱۴,۰۰۰ همت رسیده است. یعنی در کمتر از یک سال، حدود ۴,۰۰۰ همت (۴۰ درصد) به حجم نقدینگی اضافه شده است. در مقابل، کل مبلغ تزریق شده از محل کالابرگ در این مدت حدود ۱۲۱ همت بوده است. یک محاسبه ساده نشان می‌دهد که سهم کالابرگ از کل رشد نقدینگی (۴,۰۰۰ همت) حدود ۳ درصد است. حتی اگر فرض کنیم که هیچ عقیم‌سازی انجام نشده باشد و تمام ۱۲۱ همت مستقیماً به نقدینگی اضافه شده باشد، باز هم سهم کالابرگ در رشد نقدینگی تنها ۳ درصد است. بنابراین، موتور اصلی رشد نقدینگی (و در نتیجه تورم) چیز دیگری است. مسئله اصلی اقتصاد ایران، آن رشد ۴,۰۰۰ همتی است، نه عدد ۱۲۱ همتی. وقتی نقدینگی در کمتر از یک سال ۴۰ درصد رشد می‌کند، تمرکز روی یک جزء کوچک (کالابرگ) فقط تصویر را کوچک نشان می‌دهد. ۱۲۱ همت مثل یک موج کوچک بر روی دریایی است که خودش دارد بالا می‌آید.

عقیم‌سازی چیست و چقدر مؤثر بوده است؟

عقیم‌سازی (Sterilization) به مجموعه اقداماتی گفته می‌شود که بانک مرکزی برای خنثی کردن اثر تزریق پول بر پایه پولی و نقدینگی انجام می‌دهد. این اقدامات شامل فروش اوراق قرضه دولتی، افزایش نرخ سپرده قانونی بانک‌ها، و جذب ذخایر بانک‌ها از طریق عملیات بازار باز (Repo معکوس) است. بانک مرکزی ادعا کرده است که بخش قابل توجهی از اثر پولی کالابرگ عقیم‌سازی شده است. این ادعا از نظر تئوری قابل قبول است و نشان می‌دهد که بانک مرکزی واکنش نشان داده و تلاش کرده است تا از تبدیل این تزریق به تورم جلوگیری کند. با این حال، عقیم‌سازی کامل (۱۰۰ درصدی) معمولاً غیرممکن است، مگر اینکه بانک مرکزی ابزارهای بسیار قوی و مستقلی داشته باشد. در عمل، عقیم‌سازی کالابرگ احتمالاً بین ۵۰ تا ۷۰ درصد موفق بوده است. یعنی از ۱۲۱ همت، حدود ۶۰ تا ۸۵ همت آن خنثی شده و مابقی (۳۶ تا ۶۰ همت) به نقدینگی اضافه شده است. با این حال، حتی اگر همه ۱۲۱ همت بدون عقیم‌سازی وارد نقدینگی می‌شد، باز هم سهم آن از کل رشد نقدینگی (۴,۰۰۰ همت) تنها ۳ درصد بود. بنابراین، نقدینگی همچنان بازیگر اصلی صحنه است و تعیین می‌کند که داستان اقتصاد چه می‌شود، نه نقش‌های فرعی.

ریشه‌های واقعی رشد نقدینگی؛ کسری بودجه و ناترازی بانک‌ها

اگر کالابرگ عامل اصلی رشد نقدینگی نیست، پس چیست؟ دو عامل اصلی وجود دارد. نخست، کسری بودجه دولت و استقراض از بانک مرکزی. دولت برای پرداخت حقوق کارمندان، یارانه‌ها، و هزینه‌های جاری، سالانه با کسری بودجه بزرگی (حدود ۴۰۰ تا ۶۰۰ همت) مواجه است. برای جبران این کسری، دولت از بانک مرکزی استقراض می‌کند (چاپ پول). این استقراض، مستقیماً پایه پولی و نقدینگی را افزایش می‌دهد. دوم، ناترازی بانک‌ها و اضافه برداشت از بانک مرکزی است. بسیاری از بانک‌ها (به ویژه بانک‌های خصوصی و نیمه دولتی) با کمبود شدید نقدینگی و منابع مواجه هستند. آنها برای جبران این کسری، از بانک مرکزی اضافه برداشت می‌کنند. این اضافه برداشت نیز مانند استقراض دولت، پایه پولی را افزایش می‌دهد و به رشد نقدینگی دامن می‌زند. برای کنترل پایدار نقدینگی، دولت باید کسری بودجه را از منابع غیرتورمی (مالیات بر عایدی سرمایه، فروش اوراق، و خصوصی‌سازی واقعی) تأمین کند و بانک مرکزی نیز باید ناترازی بانک‌ها را از طریق ادغام، افزایش سرمایه، و یا اعمال محدودیت‌های سختگیرانه‌تر مدیریت نماید. تا آن زمان، کنترل تورم با یک حرکت مقطعی (مانند عقیم‌سازی کالابرگ) درست نمی‌شود؛ باید روندهای بزرگ مثل کسری بودجه و ناترازی بانک‌ها دیده شود.

کالابرگ عامل اصلی تورم نیست

اظهارات رئیس کل بانک مرکزی نشان می‌دهد که مدیریت و کنترل فرآیند کالابرگ به طور مؤثر انجام شده است و عقیم‌سازی ابزار خوبی برای کنترل اثر پولی تزریق‌های موقت است. با این حال، پیام واقعی و عمیق‌تر این است که رشد نقدینگی (۴۰ درصد در ۱۰ ماه) همچنان بازیگر اصلی صحنه است. تمرکز بر روی یک جزء کوچک (کالابرگ) و نادیده گرفتن عوامل ساختاری (کسری بودجه و ناترازی بانک‌ها) تصویر واقعی اقتصاد را مخدوش می‌کند. سرمایه‌گذاران و فعالان اقتصادی باید به جای نگرانی از کالابرگ، نگران رشد ۴۰ درصدی نقدینگی و عواقب آن (تورم بالا و کاهش ارزش پول ملی) باشند. در اقتصاد همیشه بازیگر اصلی است که تعیین می‌کند داستان چه می‌شود، نه نقش‌های فرعی.