بحران کود، قربانی خطرناک تنگه هرمز

به گزارش سرمایه فردا، تنها چند هفته از بسته شدن تنگه هرمز می‌گذرد، اما آثار مخرب آن فراتر از نفت و انرژی به عمق سفره غذایی جهان رسوخ کرده است. قیمت اوره، پرمصرف‌ترین کود نیتروژنی جهان، از ژانویه تاکنون بیش از دو برابر شده و به حدود ۹۰۰ دلار در هر تن رسیده؛ بالاترین سطح از سال ۲۰۲۲. سازمان ملل هشدار می‌دهد که در نتیجه این بحران، ۴۵ میلیون نفر دیگر به جمعیت دچار گرسنگی حاد اضافه خواهند شد و حدود دو سوم آن‌ها در آفریقا هستند. گزارشی از زنجیره‌ای که از کود شروع می‌شود و به قحطی ختم می‌گردد.

وقتی رسانه‌های جهان روی قیمت نفت و بنزین متمرکز شده‌اند، یک بحران خاموش و شاید خطرناک‌تر در حال شکل‌گیری است. از ژانویه ۲۰۲۶ تاکنون، قیمت اوره، پرمصرف‌ترین کود نیتروژنی جهان، بیش از دو برابر شده و به حدود ۹۰۰ دلار در هر تن رسیده است. این رقم، بالاترین سطح از سال ۲۰۲۲ محسوب می‌شود و هنوز پایانی برای آن دیده نمی‌شود. سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد هشدار داده که اگر بحران ادامه پیدا کند، قیمت جهانی کودها در نیمه اول سال ۲۰۲۶ به طور متوسط ۱۵ تا ۲۰ درصد بالاتر از سطح فعلی خواهد بود.

برای درک عمق فاجعه، فقط کافی است یک مقایسه ساده انجام دهیم. شاخص قیمت انرژی بانک جهانی در ماه مارس ۴۱.۶ درصد رشد کرده است. اما شاخص قیمت کودها در همین بازه ۲۶.۲ درصد افزایش یافته است. یعنی کود، تقریباً با همان سرعت نفت در حال گران شدن است. و بر خلاف نفت که راه‌های جایگزین (انرژی هسته‌ای، تجدیدپذیر) دارد، برای کشاورزی، کود جایگزینی ندارد. هر آنچه در مزارع می‌روید، از گندم و برنج گرفته تا ذرت و سویا، بدون کود نصف می‌شود یا اصلاً نمی‌روید.

جهش دوبرابری قیمت اوره در کمتر از چهار ماه

رکوردی بی‌سابقه جهش دو برابری در تاریخ بازار کود است. حتی در بحران غذایی ۲۰۰۸ که قیمت برنج و گندم به سقف تاریخی رسید، قیمت اوره چنین جهشی نداشت. این یعنی بحران فعلی، نه فقط یک شوک موقتی، که یک تغییر ساختاری در زنجیره تأمین غذا در جهان است. نکته نگران‌کننده‌تر اینکه بر خلاف تصور عمومی، افزایش قیمت کود فقط دامن کشاورزان را نمی‌گیرد؛ هزینه نهایی آن به قیمت نان، برنج و سایر مواد غذایی اضافه می‌شود و در نهایت، فقیرترین مردم جهان بیشترین آسیب را می‌بینند.

چرا خلیج فارس برای کود جهان حیاتی است؟

شاید برایتان جالب باشد که بدانید خلیج فارس فقط برای نفت مهم نیست. آمارها نشان می‌دهد که این منطقه سهم عظیمی از بازار جهانی کود را در اختیار دارد. منطقه خلیج فارس حدود ۳۰ درصد از صادرات جهانی آمونیاک، ۳۵ درصد از تجارت جهانی اوره، و حدود ۵۰ درصد از گوگرد حمل‌شده دریایی جهان را تأمین می‌کند. این اعداد و ارقام، خلیج فارس را به بخش حیاتی تولید جهانی غذا تبدیل کرده است. وقتی تنگه هرمز بسته می‌شود، فقط نفتکش‌ها نیستند که متوقف می‌شوند؛ کشتی‌های حامل کود و مواد اولیه آن هم در بنادر زمین‌گیر می‌شوند.

در میان کشورهای منطقه، عربستان سعودی بزرگ‌ترین صادرکننده اوره و دومین صادرکننده آمونیاک در جهان است. عمان نیز رتبه سوم صادرات اوره و ششم آمونیاک را دارد. قطر، کویت و امارات هم سهم قابل توجهی در این بازار دارند. با بسته شدن تنگه هرمز، این کشورها عملاً قادر به صادرات کود نیستند و خطوط لوله جایگزین آنها (مثل خط لوله عربستان به ینبع) ظرفیت محدودی دارد و نمی‌تواند جای خالی کشتی‌ها را پر کند.

نکته جالب اینجاست که کشورهایی مثل عربستان و عمان که خود از بحران نفتی سود می‌برند (با افزایش قیمت نفت)، حالا به دلیل بسته شدن تنگه هرمز، دارند بخش مهمی از درآمد ارزی خود را از دست می‌دهند. یعنی حتی بزرگ‌ترین صادرکنندگان کود هم از این بحران آسیب دیده‌اند. برآوردها حاکی از آن است که عربستان روزانه حدود ۱۵ تا ۲۰ میلیون دلار از محل صادرات کود خود را از دست می‌دهد. عمان هم حدود ۵ تا ۸ میلیون دلار ضرر روزانه دارد. این یعنی بسته شدن تنگه هرمز، یک بازی باخت-باخت برای همه بازیگران منطقه است؛ هیچ برنده‌ای وجود ندارد.

آفریقا و جنوب آسیا قربانیان اصلی بحران

وقتی تنگه هرمز بسته می‌شود، اولین و بیشترین آسیب را کشورهایی می‌بینند که به واردات کود از خلیج فارس وابسته هستند. آمارها نشان می‌دهد که سودان حدود ۵۴ درصد از کودهای خود را از طریق دریا از منطقه خلیج فارس وارد می‌کند؛ بالاترین میزان در جهان. بعد از سودان، سری‌لانکا با ۳۶ درصد، تانزانیا با ۳۱ درصد و سومالی با ۳۰ درصد در رتبه‌های بعدی قرار دارند. بیشتر این کشورها در آفریقا و جنوب آسیا هستند؛ مناطقی که از قبل هم با فقر و گرسنگی دست‌وپنجه نرم می‌کردند.

برنامه جهانی غذا برآورد می‌کند که در نتیجه این بحران، ۴۵ میلیون نفر دیگر به جمعیت دچار گرسنگی حاد اضافه خواهند شد. از این تعداد، حدود ۳۰ میلیون نفر (یعنی حدود ۶۶ درصد) در آفریقا هستند. یعنی تقریباً دو سوم قربانیان بحران کود در آفریقا زندگی می‌کنند؛ قاره‌ای که کمترین سهم را در انتشار گازهای گلخانه‌ای داشته اما بیشترین آسیب را از بحران‌های اقلیمی و اقتصادی می‌بیند.

برای درک ابعاد این فاجعه، این آمار را با گذشته مقایسه کنیم. در سال ۲۰۲۴، حدود ۲۸۲ میلیون نفر در جهان با گرسنگی حاد مواجه بودند. با اضافه شدن ۴۵ میلیون نفر، این رقم به ۳۲۷ میلیون نفر خواهد رسید. یعنی از هر ۲۴ نفر در جهان، یک نفر گرسنه است. و این فقط گرسنگی نیست؛ این یعنی مرگ، بیماری، اختلالات رشد در کودکان و ناآرامی‌های اجتماعی.

نکته غم‌انگیز اینجاست که آفریقا هیچ نقشی در این بحران نداشته است. این قاره نه در جنگ شرکت داشته، نه تحریم شده، نه تصمیمی برای بستن تنگه هرمز گرفته است. اما دارد تاوان اشتباهات دیگران را می‌پردازد. این همان بی‌عدالتی ساختاری نظام جهانی است: قدرت‌های بزرگ با هم می‌جنگند و فقیرترین مردم جهان قربانی می‌شوند. اگر جامعه جهانی نتواند جلوی این بحران را بگیرد (یا حداقل اثرات آن را کاهش دهد)، این رقم ۴۵ میلیونی فقط یک شروع است. در سناریوی بدبینانه، اگر جنگ تا پایان سال ادامه پیدا کند، ممکن است بیش از ۱۰۰ میلیون نفر به جمعیت گرسنگان جهان اضافه شوند.

زنجیره گرسنگی؛ از مزرعه تا سفره

اما این بحران چگونه از قیمت کود به قیمت نان می‌رسد؟ زنجیره انتقال ساده اما بی‌رحمانه است. مرحله اول: قیمت کود دو برابر می‌شود. مرحله دوم: کشاورزان یا نمی‌توانند کود بخرند (به دلیل نبود نقدینگی) یا مجبور می‌شوند کمتر استفاده کنند. مرحله سوم: عملکرد محصول (میزان برداشت در هر هکتار) به شدت کاهش می‌یابد. برخی مطالعات نشان می‌دهد که کاهش ۵۰ درصدی مصرف کود، می‌تواند عملکرد گندم را تا ۴۰ درصد و عملکرد برنج را تا ۳۵ درصد کاهش دهد. مرحله چهارم: عرضه کمتر در بازار جهانی، قیمت مواد غذایی را بالا می‌برد. مرحله پنجم: فقیرترین مردم جهان که ۶۰ تا ۷۰ درصد درآمد خود را صرف غذا می‌کنند، دیگر قادر به خرید نیستند. و مرحله آخر: گرسنگی، سوءتغذیه، و در موارد حاد، مرگ.

این زنجیره، در بهترین حالت چند ماه طول می‌کشد. یعنی اثرات گرانی کود در بهار ۲۰۲۶، در پاییز و زمستان همان سال به صورت کمبود مواد غذایی و افزایش قیمت‌ها خود را نشان می‌دهد. سازمان ملل هشدار داده که اگر این بحران ادامه پیدا کند، نیمه دوم سال ۲۰۲۶ و اوایل ۲۰۲۷، بدترین دوره بحران غذایی در دهه‌های اخیر خواهد بود.

نکته قابل تأمل اینجاست که کشورهای ثروتمند مثل آمریکا، کانادا و استرالیا که تولیدکنندگان بزرگ گندم هستند، کمتر از این بحران آسیب می‌بینند؛ چون هم ذخایر استراتژیک دارند و هم قدرت خرید بالا. اما کشورهای فقیر آفریقایی و آسیایی که به واردات غذا و کود وابسته‌اند، در خط مقدم این فاجعه قرار دارند. این شکاف بین شمال و جنوب، در بحران فعلی عمیق‌تر از همیشه خواهد شد.

شوک جهانی غذا آغاز شده است

اختلال در تنگه هرمز که با هدف فشار بر اقتصاد ایران آغاز شد، حالا دارد به یک بحران جهانی غذا تبدیل می‌شود. قیمت اوره از ژانویه تاکنون بیش از دو برابر شده و به حدود ۹۰۰ دلار در هر تن رسیده است. شاخص قیمت کودها ۲۶.۲ درصد رشد کرده و سازمان ملل هشدار داده که ممکن است تا ۲۰ درصد دیگر هم افزایش یابد.

خلیج فارس با تأمین ۳۰ درصد آمونیاک، ۳۵ درصد اوره و ۵۰ درصد گوگرد دریایی جهان، نقش حیاتی در تولید غذا دارد. بسته شدن تنگه هرمز، صادرات کود از عربستان، عمان و قطر را عملاً متوقف کرده است. در نتیجه، کشورهای وابسته به این کودها مثل سودان (۵۴ درصد)، سری‌لانکا (۳۶ درصد)، تانزانیا (۳۱ درصد) و سومالی (۳۰ درصد) شدیدترین آسیب را می‌بینند.

برنامه جهانی غذا برآورد کرده که ۴۵ میلیون نفر دیگر به جمعیت دچار گرسنگی حاد اضافه خواهند شد که حدود دو سوم آن‌ها در آفریقا هستند. این فقط یک آمار نیست؛ یعنی مادرانی که نمی‌توانند به فرزندانشان غذا بدهند، کودکانی که برای همیشه از نظر جسمی و ذهنی عقب می‌مانند، و جوامعی که در اثر گرسنگی به خشونت و ناآرامی کشیده می‌شوند.

جهان هنوز کاملاً بیدار نشده است. تمرکز رسانه‌ها روی قیمت نفت و سهام است، در حالی که بحران واقعی در مزارع آفریقا و آسیا در حال شکل‌گیری است. شاید وقتی قیمت نان در اروپا و آمریکا هم دو برابر شود، آن وقت همه بیدار شوند. اما آن موقع دیگر برای نجات میلیون‌ها نفر دیر خواهد بود. شوک جهانی غذا آغاز شده است. فقط زمان مشخص می‌کند که دامنه آن تا کجا پیش خواهد رفت.