بازار سیاه تقلب امتحانات؛ وقتی نمره با پول خریداری می‌شود

به گزارش سرمایه فردا، با نزدیک شدن به فصل امتحانات پایان سال، فضای مجازی ایران شاهد رونق یک «بازار سیاه» جدید و پرسود است: «بازار خرید و فروش تقلب در امتحانات». یک جستجوی ساده در شبکه‌های اجتماعی و کانال‌های تلگرامی، صدها آگهی عجیب و تأمل‌برانگیز را به نمایش می‌گذارد. افرادی که خود را دانشجوی دانشگاه‌های برتر (مانند شریف، تهران و صنعتی اصفهان) معرفی می‌کنند، در ازای دریافت مبالغی از ۳۰۰ هزار تا ۴۰۰ هزار تومان (به ازای هر جلسه امتحان)، حاضرند در جلسه امتحان حاضر شده و به حل سوالات و حتی تضمین نمره بالا بپردازند. برخی از آگهی‌دهندگان نیز «خدمات» خود را به صورت آنلاین و از طریق ارسال پاسخ سوالات به تلفن همراه دانش‌آموز ارائه می‌دهند. این گزارش به تحلیل ابعاد این پدیده شوم و پیامدهای آن بر نظام آموزشی کشور می‌پردازد.

نرخ‌های عجیب؛ فرقی میان ریاضی و علوم انسانی نیست

بر اساس رصد آگهی‌های منتشر شده، قیمت‌گذاری این خدمات «تقلبی» توسط افراد مختلف متفاوت است. یک آگهی دهنده که خود را «دانشجوی دانشگاه شریف» معرفی کرده، برای حل سوالات درس‌های تخصصی مانند ریاضی و علوم تجربی، مبلغ ۴۰۰ هزار تومان به ازای هر جلسه امتحان دریافت می‌کند. برای درس‌های عمومی (مانند دینی، عربی و زبان فارسی)، نرخ او ۳۰۰ هزار تومان است (تخفیف ۱۰۰ هزار تومانی برای درس‌های عمومی!).

آگهی دهنده دیگری که یک خانم است و خود را فارغ‌التحصیل رشته مهندسی معرفی کرده، نرخ ۳۵۰ هزار تومان را برای هر درسی اعلام کرده است (بدون فرق بین درس عمومی و تخصصی). برخی دیگر نیز خدمات خود را به صورت «پکیجی» عرضه می‌کنند؛ مثلاً تضمین نمره بالای ۱۸ در ۵ درس به مبلغ ۱.۵ میلیون تومان. این ارقام در حالی است که بسیاری از دانش‌آموزان برای شرکت در کلاس‌های خصوصی و تقویتی ماهانه کمتر از این مبالغ هزینه می‌کنند.

یعنی «تقلب» در یک جلسه، از «تلاش» برای یادگیری در یک ماه گران‌تر تمام می‌شود! نرخ‌های اعلام شده برای پایه‌های تحصیلی مختلف نیز متفاوت است. برای امتحانات پایه دوازدهم (که سرنوشت کنکور به آن گره خورده است)، نرخ‌ها تا ۵۰۰ هزار تومان نیز می‌رسد. متقاضیان نیز معمولاً دانش‌آموزانی هستند که یا برای قبولی در دروس دچار مشکل هستند و یا به دنبال کسب نمرات بسیار بالا (برای تأثیر در سوابق تحصیلی کنکور) می‌باشند.

مکانیسم اجرا؛ از حضور فیزیکی تا ارسال آنلاین

این «خدمات» به دو روش اصلی ارائه می‌شود. روش اول، «حضور فیزیکی» در جلسه امتحان است. فرد متقلب (که معمولاً دانشجو است) با هماهنگی قبلی با دانش‌آموز، در جلسه امتحان به جای او حاضر می‌شود و با استفاده از کارت شناسایی جعلی (که گاهی با عکس خود فرد متقلب ساخته می‌شود) و یا بدون شناسایی (در مواردی که ناظران امتحان نظارت دقیقی ندارند)، به سوالات پاسخ می‌دهد. در برخی موارد، فرد متقلب پاسخ سوالات را روی یک برگه جداگانه نوشته و از طریق دوربین گوشی تلفن همراه برای دانش‌آموز (که در صندلی دیگری نشسته است) ارسال می‌کند. روش دوم، «ارسال آنلاین پاسخ سوالات» است.

در این روش، فرد متقلب به صورت همزمان با شروع امتحان، سوالات را دریافت کرده و پس از حل، پاسخ آنها را از طریق پیام‌رسان‌های مختلف (مانند تلگرام، واتساپ و ایتا) برای دانش‌آموز ارسال می‌کند. دانش‌آموز نیز با استفاده از یک گوشی مخفی، پاسخ‌ها را در برگه امتحانی خود پیاده می‌کند. برخی از آگهی‌دهندگان حتی خدمات «تضمین نمره» را نیز ارائه می‌دهند؛ به این معنا که اگر نمره دانش‌آموز به حد نصاب تعیین شده (مثلاً ۱۷) نرسد، مبلغ پرداختی بازگردانده می‌شود. این موضوع نشان می‌دهد که «تقلب» به یک صنعت سازمان‌یافته تبدیل شده است.

ریشه‌ها؛ از رقابت نابرابر تا فشار سیستم آموزشی

پدیده «بازار سیاه شب‌های امتحانی» ریشه در چند عامل دارد. نخست، «فشار سنگین نمره و کنکور». با افزایش تأثیر سوابق تحصیلی (معدل) در کنکور سراسری به ۶۰ درصد (از سال ۱۴۰۵)، دانش‌آموزان و خانواده‌هایشان فشار روانی بیشتری را برای کسب نمرات بالا تجربه می‌کنند. این فشار، برخی را به سمت راه‌های غیرقانونی (مانند تقلب) سوق می‌دهد. دوم، «نابرابری آموزشی». دانش‌آموزان مدارس غیرانتفاعی و تیزهوشان که به منابع آموزشی بهتر و معلمان با تجربه‌تر دسترسی دارند، به طور طبیعی نمرات بالاتری کسب می‌کنند.

در مقابل، دانش‌آموزان مدارس عادی و محروم که با کمبود منابع مواجه هستند، برای رقابت با آنها ناچار به «تقلب» روی می‌آورند. سوم، «ضعف نظارت بر برگزاری امتحانات». در بسیاری از مدارس، ناظران امتحانات (که اغلب معلمان همان مدرسه هستند) به دلیل کمبود نیرو یا بی‌تفاوتی، نظارت دقیقی بر روند برگزاری امتحانات ندارند. همین موضوع، فرصت تقلب را برای دانش‌آموزان متقلب فراهم می‌کند. چهارم، «فرهنگ‌سازی نادرست». متأسفانه در سال‌های اخیر، «تقلب» در برخی خانواده‌ها و مدارس به عنوان یک «راهکار هوشمندانه برای موفقیت» تلقی می‌شود و کمتر کسی آن را به عنوان یک «رفتار غیراخلاقی و ضد اجتماعی» محکوم می‌کند.

پیامدها؛ از بی‌عدالتی آموزشی تا از دست دادن اعتماد اجتماعی

این پدیده، پیامدهای جبران‌ناپذیری برای نظام آموزشی و جامعه دارد؛

نخست، «بی‌عدالتی آموزشی». دانش‌آموزانی که با تلاش و زحمت درس می‌خوانند، در رقابت با افرادی که با پرداخت پول نمره می‌خرند، بازنده هستند. این موضوع، روحیه تلاش و پشتکار را در میان دانش‌آموزان از بین می‌برد.

دوم، «کاهش کیفیت آموزش». وقتی نمره با پول خریداری شود، انگیزه یادگیری واقعی از بین می‌رود. دانش‌آموزی که با تقلب به نمره قبولی می‌رسد، در مقاطع بالاتر (مثلاً دانشگاه) با مشکل مواجه خواهد شد و به طور طبیعی توانایی علمی لازم را نخواهد داشت.

سوم، «از دست دادن اعتماد اجتماعی». زمانی که نمرات واقعی را بازتابی از توانایی علمی دانش‌آموزان ندانیم، اعتماد به نظام آموزشی (و در نهایت به نظام گزینش دانشگاه‌ها و استخدام) از بین می‌رود. نتیجه، «سقوط سرمایه اجتماعی» و «افزایش بی‌اعتمادی عمومی» است.

چهارم، «تداوم فساد در سطوح بالاتر». کسی که از دوران دبیرستان به تقلب عادت کند، به احتمال زیاد در دانشگاه و سپس در محیط کار نیز به دنبال راه‌های میانبر و غیرقانونی (مانند رشوه، پارتی بازی و اختلاس) خواهد رفت. بنابراین، «تقلب در امتحانات»، نه یک تخلف ساده تحصیلی، که «آغازی بر فساد سازمان‌یافته در آینده جامعه» است.

راهکارها؛ نظارت هوشمند، آموزش اخلاق و کاهش فشار رقابت

برای مبارزه با این پدیده، چند راهکار فوری و اساسی وجود دارد. نخست، «نظارت هوشمندانه بر برگزاری امتحانات». استفاده از دوربین‌های مدارس بسته، کارت‌های شناسایی استاندارد (با امکانات امنیتی)، و حضور ناظران مستقل (غیر از معلمان همان مدرسه) می‌تواند تا حد زیادی از بروز تقلب جلوگیری کند. دوم، «فرهنگ‌سازی در مدارس و خانواده‌ها». آموزش «اخلاق تحصیلی» و «عواقب تقلب» (از منظر دینی، قانونی و اجتماعی) باید به یکی از سرفصل‌های اصلی مدارس تبدیل شود. همچنین، والدین باید بدانند که تشویق فرزندان به تقلب، «خیانت به آینده آنها» است. سوم، «کاهش فشار رقابت».

افزایش ظرفیت دانشگاه‌ها، تنوع‌بخشی به روش‌های پذیرش دانشجو (نه فقط بر اساس نمرات امتحانات)، و کاهش تأثیر معدل در کنکور (یا اصلاح شیوه محاسبه آن) می‌تواند تا حدی از شدت رقابت ناسالم بکاهد. چهارم، «برخورد قانونی با آگهی‌دهندگان و متقلبان». پلیس فتا و وزارت آموزش و پرورش باید با همکاری یکدیگر، کانال‌ها و گروه‌های تبلیغاتی مربوط به تقلب را شناسایی و مسدود کنند. همچنین، دانش‌آموزان متقلب (در صورت شناسایی) باید مشمول مجازات‌های تأدیبی (مانند نمره صفر در آن درس، محرومیت از شرکت در چند امتحان بعدی، و حتی اعلام به دانشگاه‌های مقصد) شوند. بدون این اقدامات، «بازار سیاه شب‌های امتحانی» روز به روز گسترده‌تر خواهد شد و تلاش دانش‌آموزان سخت‌کوش و با انضباط، بی‌ارزش جلوه خواهد کرد. موفق باشید.