آیا تا به حال از خود پرسیده‌ایم چرا در نخستین روز ماه رمضان، از خدا می‌خواهیم روزه‌مان را “روزه روزه‌داران حقیقی” قرار دهد؟ مگر روزه، روزه نیست و گرسنگی، گرسنگی؟ پاسخ در فراتر رفتن از ظاهر این عبادت نهفته است. دعای روز اول ماه مبارک، نقشه راهی است برای طی کردن مسیری که از شکم آغاز می‌شود و به دل ختم می‌گردد؛ مسیری که مقصدش تهی شدن از غیر خداست.

به گزارش سرمایه فردا، اولین روز ماه رمضان، مثل لحظه‌ای است که پای در مسیری می‌گذاری که چهل شبانه‌روز ادامه دارد. در این روز، زمزمه‌ای از قلب‌ها برمی‌خیزد که نه صرفاً یک درخواست ساده، که نقشه راهی است برای پیمودن این مسیر نورانی. دعای روز اول، روایت دل برکندن از ظاهرها و رسیدن به باطن‌هاست؛ روایت بیداری از خوابی که سال‌ها چشم‌های ما را پر کرده بود بی‌آنکه دل را روشن کند.

در تقویم دلها، روز اول ماه رمضان با نام خداوند بخشنده و مهربان آغاز می‌شود. روزه‌داران در این روز، کلماتی را زمزمه می‌کنند که قرن‌هاست از زبان پاک پیامبر اکرم (ص) به یادگار مانده است؛ کلماتی که اگرچه کوتاه به نظر می‌رسند، اما دریایی از معنا را در خود نهفته دارند. برای درک عمق این دعا، باید هر فراز آن را چون قطره‌ای از این دریا بنوشیم و اجازه دهیم در وجودمان جاری شود.

روزه‌داران حقیقی چه کسانی هستند؟

«خدایا! روزه‌ام را در این روز، روزه روزه‌داران حقیقی قرار بده». این نخستین خواسته ما در اولین روز ماه خداست. اما روزه‌داران حقیقی چه کسانی هستند؟ روزه سه درجه دارد؛ درجه اول، روزه عام است؛ همان روزه‌ای که بیشتر ما با آن آشنا هستیم؛ یعنی خودداری از خوردن و آشامیدن. روزه‌داری که فقط شکمش روزه است، اما چشمش به نگاه‌های ممنوع می‌افتد، زبانش به غیبت آلوده می‌شود و دلش در بند دنیاست. این روزه، اگرچه از نظر شرعی درست است، اما از نظر عرفانی در پایین‌ترین درجه قرار دارد. درجه دوم، روزه خاص است؛ روزه‌ای که در آن، تمام اعضای بدن روزه‌دار می‌شوند. چشم از نگاه حرام می‌بندد، گوش از شنیدن غیبت باز می‌ایستد، زبان به دروغ و تهمت آلوده نمی‌شود و دست و پا به سوی گناه نمی‌رود. امام صادق (ع) می‌فرمایند: «هنگامی که روزه می‌گیری، باید گوش و چشم و مو و پوستت نیز روزه‌دار باشند». و درجه سوم، روزه خاص‌الخاص است؛ عالی‌ترین درجه روزه. در این مرحله، انسان نه تنها اعضای بدن، که دل و جان را نیز از غیر خدا خالی می‌کند.

فرودگاه دل را برای نزول فرشتگان باز کنید؛ این پیام دعای روز اول ماه رمضان است. در جهانی که هر روز بیشتر درگیر ظاهرها می‌شویم و باطن را فراموش می‌کنیم، این دعای کوتاه اما عمیق، ما را به سفری چهل‌شبه دعوت می‌کند؛ سفر از گرسنگی شکم به سیری دل، از بیداری چشم به بیداری دل، و از روزه‌ای که فقط امساک است به روزه‌ای که پرواز

دل روزه‌دار به یاد خدا زنده است و از هر چه غیر اوست، روی گردانده است. وقتی در دعا می‌گوییم «خدایا روزه‌ام را روزه صائمین قرار بده»، در حقیقت از خدا می‌خواهیم که ما را به این درجه عالی برساند؛ روزه‌ای که در آن، دل از غیر خدا تهی شود و فقط برای او باشد.

عبادت عاشقان واقعی

دومین خواسته ما این است که عبادت و شب‌زنده‌داریمان، عبادت عاشقان واقعی باشد. «و شب‌زنده‌داریم را، شب‌زنده‌داری عاشقان واقعی قرار بده». آنانی که در دل شب، از بستر گرم برمی‌خیزند و با خدای خود راز و نیاز می‌کنند؛ نه از سر عادت یا ریا، بلکه از سر عشق و خوف و خشیت. آیت‌الله مجتهدی تهرانی در شرح این فراز، خاطره شنیدنی‌ای نقل می‌کنند: «حاج میرزا علی محدث‌زاده، پسر بزرگ شیخ عباس قمی (ره) نقل می‌کرد: پدرم وقتی نماز شب می‌خواند، آن‌قدر از خوف خدا گریه می‌کرد که ما از صدای گریه ایشان از خواب می‌پریدیم.» این است معنای قیام قائمین؛ نه بیداری از سر عادت، که برخاستنی از سر شوق و خوف.

سومین درخواست، بیداری از خواب غفلت است. «مرا از خواب غافلان بیدار کن». غفلت، بزرگ‌ترین آفت انسان در مسیر کمال است. اما خواب غفلت تنها خوابیدن با چشم نیست. چه بسیار کسانی که چشم‌هایشان باز است، اما دل‌هایشان در خوابی سنگین فرو رفته است. غافل کسی است که مرگ را فراموش کرده، هدف خلقت را از یاد برده و در پیچ و خم زندگی روزمره، راه را گم کرده است. در منطق اهل معرفت، اولین مقام سلوک، «یقظه» یا بیداری است. انسان باید از خواب غفلت بیدار شود تا بتواند مسیر سفر به سوی خدا را آغاز کند. این دعا، در نخستین روز ماه رمضان، طلب همین بیداری است.

آمرزش الهی چگونه است

پس از آنکه از خدا خواستیم ما را به مقامات عالی برساند و از خواب غفلت بیدار کند، نوبت به طلب بخشش می‌رسد. «و گناهانم را ببخش، ای معبود جهانیان! و از من درگذر، ای آن که از گناهکاران می‌گذری». انسان وقتی از غفلت بیرون آمد و قدری از عمق قصور خود آگاه شد، درمی‌یابد که چه‌قدر به آمرزش الهی نیازمند است. در این فراز، دو واژه «ببخش» و «درگذر» به کار رفته است. اولی بخششی است توأم با لطف و کرم، بی‌آنکه استحقاقی در کار باشد، و دومی به معنای نادیده گرفتن گناه و گذشتن از کیفر آن است. بدین‌سان، بنده از خدا می‌خواهد هم با کرمش گناهانش را ببخشد و هم با عفوش از مجازات او درگذرد.

در میان شرح‌هایی که بر این دعا نوشته شده، تعبیری زیبا از آیت‌الله مجتهدی تهرانی به یادگار مانده است. ایشان می‌فرمایند: «فرودگاه ایمان را برای نزول ملائکه باز نگه داریم. باید دل‌های خود را برای خدا خالی کنیم، ملائکه شب احیاء فرود می‌آیند، ولی فرودگاه دل‌مان را پیدا نمی‌کنند؛ تعلقات به مال، زن، بچه و دنیا جایی برای نزول ملائکه باقی نگذاشته است.» این تعبیر، به زیبایی نشان می‌دهد که هدف نهایی این دعا و تمامی اعمال ماه رمضان، تهی کردن دل از غیر خدا و آراستن آن به نور الهی است. وقتی دل از هر چه غیر اوست خالی شد، آنگاه فرشتگان رحمت بر چنین دلی فرود می‌آیند.

درس‌های دعای روز اول ماه رمضان

دعای روز اول ماه رمضان، درسی است برای تمام روزهای زندگی. به ما می‌آموزد که در هر کاری، به دنبال عمق و حقیقت آن باشیم. روزه فقط گرسنگی کشیدن نیست، عبادت فقط بیدار ماندن نیست، و زندگی فقط نفس کشیدن نیست. حقیقت هر چیز، در نیت پاک و دل پاک‌تر نهفته است. این دعا به ما می‌گوید که برای رسیدن به این مراتب، باید از خدا کمک بخواهیم. نمی‌توان تنها با اراده خود به مقام روزه‌داران واقعی رسید. باید دست نیاز به سوی او دراز کنیم و از او بخواهیم که ما را در این مسیر یاری دهد. «اللَّهُمَّ اجْعَلْ…» یعنی خدایا! تو قرار بده، تو عطا کن، تو ما را به این مقام برسان.

پیامبر اکرم (ص) فرمودند: «بسا روزه‌داری که از روزه خود جز گرسنگی و تشنگی بهره‌ای ندارد». این هشدار، ما را به یاد می‌آورد که روزه حقیقی، چیزی فراتر از ترک خوردن و آشامیدن است. پس بیاییم در نخستین روز این ماه عزیز، با خواندن این دعا و تأمل در معانی آن، از خدا بخواهیم که ما را از همان روزه‌داران حقیقی قرار دهد؛ آنان که روزه‌شان، نه فقط بر شکم، که بر چشم و گوش و زبان و دل جاری است.