کوچ سرمایه‌ها در ۱۴۰۵

حامد شایگان: همزمان با خبر توافق اولیه تهران و واشنگتن افت محسوس قیمت دلار در بازار آزاد رخ داد و در بازار داخلی نیز عقب‌نشینی طلا از سقف‌های تاریخی نمایان شده و در مقابل شاخص کل بورس تهران با قدرتی بی‌سابقه از مقاومت‌های پیشین عبور کرده است. این همزمانی، روایت تازه‌ای را در بازارهای مالی ایران رقم زده است؛ انتقال نقدینگی از دارایی‌های امن و سنتی (ارز و طلا) به سمت بازار سرمایه افزایش یافته‌است. سرمایه‌گذارانی که ماه‌ها نگران جنگ و تحریم بودند، دلار خریده و طلا انبار کرده بودند، حالا با دیدن نشانه‌های توافق و کاهش ریسک‌های سیستماتیک، سبد خود را به سمت سهام سنگین‌وزن و صندوق‌های سرمایه‌گذاری می‌چرخانند.

قیمت دلار در بازار آزاد در هفته‌های اخیر روند نزولی ملایمی را تجربه کرده است. از اوج ۱۸۲ هزار تومانی در اواخر اردیبهشت ماه، نرخ دلار با آغاز مذاکرات به محدوده ۱۷۰ تا ۱۷۲ هزار تومان عقب‌نشینی کرده است. این افت اگرچه سنگین نیست، اما از نظر روانی تأثیر عمیقی بر انتظارات سرمایه‌گذاران گذاشت. تحلیلگران علت اصلی این کاهش را دو عامل می‌دانند‌ اول، کاهش انتظارات تورمی دوم، ورود فصلی به ماه‌های پایانی بهار که به طور سنتی با کاهش تقاضای مسافرتی و تجاری همراه است.

اما نکته مهم این است که با وجود افت دلار، نرخ ارز هنوز در سطوح تاریخی بالایی قرار دارد و تورم نقطه‌به‌نقطه بالای ۸۰ درصد، ارزش واقعی دلار را بسیار بیشتر از نرخ‌های فعلی نشان می‌دهد. بنابراین افت فعلی دلار را نمی‌توان یک تغییر روند دانست، بلکه بیشتر شبیه یک اصلاح قیمت در انتظار اخبار سیاسی است.

افزایش احتیاط سرمایه‌گذاران

بازار طلا نیز همگام با دلار، روند نزولی ملایمی را تجربه کرده است. سکه امامی که در اردیبهشت ماه تا مرز ۲۲۰ میلیون تومان هم پیش رفته بود، حالا در محدوده ۱۶۷ میلیون تومان در نوسان است. طلای ۱۸ عیار نیز از اوج ۱۹ میلیون و ۵۰۰ هزار تومانی به حدود ۱۷ میلیون تومان عقب‌نشینی کرده است.

حباب منفی نشانه روشنی از «فشار فروش» و «کاهش اعتماد» به طلا به عنوان یک دارایی امن در کوتاه‌مدت نمایان شده است. فعالان بازار می‌گویند که بسیاری از سرمایه‌گذاران خرد و حتی نهادی، بخشی از دارایی‌های طلا و ارز خود را فروخته و منتظر انتقال نقدینگی به بورس هستند. با این حال، تحلیلگران توصیه می‌کنند که به دلیل ریسک‌های سیستماتیک باقی‌مانده همچون ادامه تحریم‌ها حذف کامل طلا از سبد سرمایه‌گذاری اتفاق نیفتاده است.

بورس در اوج؛ ورود ۶۰ همت پول حقیقی در ۱۷ روز

در مقابل، بازار سرمایه نمایشی از قدرت را به تصویر کشیده است. شاخص کل بورس تهران در مرز ۵ میلیون واحد قرار دارد و به سقف‌های جدیدی دست یافته است. شاخص هموزن نیز با قدرت از مقاومت‌های پیشین عبور کرده و نشان داده که رشد بازار تنها محدود به چند نماد شاخص‌ساز نیست. بر اساس آمارها، (۱۷ روز معاملاتی)، حدود ۶۰ هزار میلیارد تومان پول حقیقی وارد بازار سهام شده است. این رقم در مقایسه با کل ورودی سال قبل (حدود ۳۰ همت در ۴ ماه) یک رکورد محسوب می‌شود.

نکته قابل توجه دیگر، استقبال از صندوق‌های سرمایه‌گذاری به ویژه صندوق‌های اهرمی است. تحلیلگران علت این استقبال را قفل بودن بازار و عدم نقدشوندگی سهام می‌دانند. سرمایه‌گذاران برای فرار از صف‌های خرید سنگین و خرید سهام مورد نظر خود، به سمت صندوق‌ها رفته‌اند.

چرا سرمایه‌گذاران دلار و طلا را می‌فروشند؟

چند عامل کلیدی باعث این تغییر رفتار شده است. اولین و مهم‌ترین عامل، کاهش ریسک سیستماتیک است. با پیشرفت مذاکرات ایران و آمریکا و نزدیک شدن به توافق، ریسک تشدید جنگ و محاصره دریایی به طور قابل توجهی کاهش یافته است. سرمایه‌گذارانی که ماه‌ها دلار و طلا را به عنوان پناهگاه امن خریده بودند، حالا احساس می‌کنند که می‌توانند ریسک بیشتری بپذیرند و وارد بازار سهام شوند.

دومین عامل، ارزندگی بورس است. با وجود رشد اخیر، نسبت قیمت به سود (P/E) بازار همچنان در محدوده ۵ تا ۶ واحد قرار دارد که از نظر تاریخی بسیار پایین است. یعنی بازار سهام هنوز هم ارزان ارزیابی می‌شود. در مقابل، دلار و طلا پس از رشد ۸۰ تا ۱۰۰ درصدی در یک سال، دیگر آن ارزندگی قبلی را ندارند.

سومین عامل، انتظارات تورمی است. اگر توافق انجام شود و تحریم‌ها کاهش یابد، نرخ ارز ممکن است در کوتاه‌مدت به دلیل افزایش عرضه و کاهش انتظارات تورمی افت بیشتری کند . در این سناریو، نگهداری دلار و طلا می‌تواند زیان‌بار باشد. در مقابل، بازار سهام از کاهش ریسک و افزایش سرمایه‌گذاری خارجی سود خواهد برد.

اما این تغییر پایدار است؟

آیا این انتقال نقدینگی از ارز و طلا به بورس، یک تغییر روند پایدار است یا یک واکنش موقتی به اخبار خوش‌بینانه سیاسی؟ اگر توافق نهایی شود و تحریم‌ها به طور کامل لغو گردد، بورس می‌تواند میزبان اصلی نقدینگی در ماه‌های آینده باشد. در این سناریو، حتی ممکن است شاهد خروج نقدینگی از مسکن و خودرو هم باشیم.

البته اگر بازار سهام بیش از حد سریع و شتابان رشد کند، ممکن است حباب‌های قیمتی شکل بگیرد و سرمایه‌گذاران محتاط دوباره به سمت طلا و ارز بازگردند. تجربه سال ۱۳۹۹ نشان داد که رشد سریع بورس می‌تواند به یک اصلاح سنگین منجر شود و اعتماد عمومی را از بین ببرد.

همچنین اگر نرخ بهره واقعی (تفاوت نرخ بهره اسمی و تورم) همچنان منفی بماند، انگیزه برای خروج از پول نقد و ورود به بازارهای دارایی همچون سهام، بالا خواهد بود. در این صورت، نقدینگی بین بازارها در نوسان خواهد بود، نه اینکه یک‌طرفه به سمت بورس حرکت کند.

پایین‌ترین حد دلار کجاست؟

هر چه به امضای توافقنامه صلح بین ایران و آمریکا نزدیکتر می‌شویم، بازار ارز ایران روزهای پرتلاطم‌تری را تجربه می‌کند. دلاری که تا چند هفته پیش در کانال ۱۸۰ هزار تومان گیر کرده بود، حالا تا محدوده ۱۶۲ هزار تومان پایین آمده است. ریزش ۱۰ درصدی در کمتر از دو هفته، برای سرمایه‌گذاران ارزی یک زنگ خطر جدی و برای مصرف‌کنندگان نوید کاهش تورم است. طبق مفاد توافق، قرار است ۲۴ میلیارد دلار از دارایی‌های بلوکه‌شده ایران در خارج آزاد شود. نیمی از این پول، قبل از شروع مذاکرات نهایی در اختیار ایران قرار می‌گیرد. ورود این حجم ارز به بازار، فشار زیادی روی قیمت دلار می‌آورد و می‌تواند آن را پایین‌تر ببرد. اما سوال اینجاست که پایین‌ترین حد دلار کجاست؟ آیا ارز می‌تواند به ۱۵۰ یا حتی ۱۴۰ هزار تومان هم برسد؟ جواب این سوال به سرعت اجرای توافق، حجم منابع بلوکه‌شده‌ای که آزاد می‌شود، و واکنش بازارهای جهانی بستگی دارد.

این ریزش دلار فقط به ایران محدود نبود. دلار آمریکا در بازارهای جهانی هم در برابر ارزهای دیگر ضعیف شد. شاخص دلار (DXY) که قدرت دلار را می‌سنجد، بعد از خبر توافق به پایین‌ترین سطح ماه‌های اخیر رسید.

قیمت نفت هم به خاطر کاهش ریسک ژئوپلیتیک و چشم‌انداز بازگشایی تنگه هرمز، بیش از ۵ درصد ریخت و به حدود ۸۰ دلار در هر بشکه رسید. با باز شدن این شاهراه حیاتی انرژی، صادرات نفت ایران از سر گرفته می‌شود و عرضه ارز حاصل از فروش نفت هم به بازار برمی‌گردد. این هم به افزایش عرضه ارز و کاهش قیمت آن کمک می‌کند.

سه سناریو برای دلار در روزهای پیش رو وجود دارد

سناریوی اول تثبیت در کانال ۱۵۵ تا ۱۶۵ هزار تومان است، دلار بعد از یک افت اولیه، در محدوده ۱۵۵ تا ۱۶۵ هزار تومان جا خوش می‌کند. این سناریو وقتی رخ می‌دهد که توافق کامل اجرا شود، اما سرعت آزادسازی منابع و برگشت صادرات نفت پایین باشد. در این حالت، دلار دیگر به سقف‌های قبلی برنمی‌گردد، اما احتمال افت بیشتر هم کم است. این محتمل‌ترین سناریو برای کوتاه‌مدت یعنی یک تا سه ماه آینده است.

سناریوی دوم شکست کانال ۱۵۰ هزار تومان است اگر توافق سریع اجرا شود و حجم زیادی از منابع بلوکه‌شده بیش از ۲۰ میلیارد دلار در مدت کوتاهی وارد بازار گردد، دلار می‌تواند تا سطوح ۱۴۰ تا ۱۵۰ هزار تومان هم پایین بیاید. در این سناریو، علاوه بر آزادسازی منابع، بازگشایی کامل تنگه هرمز و افزایش صادرات نفت هم نقش کلیدی دارند. کاهش قیمت نفت در بازارهای جهانی به ۸۰ دلار هم به این روند کمک می‌کند. این سناریو فقط در صورتی محقق می‌شود که مقاومت‌های داخلی در برابر توافق و کارشکنی‌های اسرائیل شکست بخورد.

سناریوی سوم برگشت به کانال ۱۸۰ هزار تومان است اگر توافق به هر دلیلی (مثل مخالفت تندروهای داخلی یا حملات جدید اسرائیل) منتفی شود یا جنگ دوباره شروع شود، دلار نه تنها ریزش نمی‌کند، بلکه سریع به کانال ۱۷۰ هزار تومان و حتی بالاتر برمی‌گردد. در این سناریو، سرمایه‌گذاران با یک «شوک معکوس» مواجه می‌شوند و ممکن است شاهد تکرار سقوط تاریخی ریال باشیم. با توجه به اظهارات اخیر ترامپ که گفته اگر ایران به توافق هسته‌ای پایبند نباشد، حملات نظامی را از سر می‌گیرد، این سناریو هم یک احتمال است هرچند کمتر از دو سناریوی اول معتبر است.

نقاط حمایت و مقاومت دلار

از نظر تکنیکال، دلار در این ریزش، سدهای مهمی را پشت سر گذاشته است. اولین حمایت جدی در محدوده ۱۶۰ هزار تومان است. اگر این سطح شکسته شود، حمایت بعدی در ۱۵۵ هزار تومان (میانگین متحرک بلندمدت) قرار دارد. اگر از آن هم عبور کند، ناحیه ۱۴۵ تا ۱۵۰ هزار تومان آخرین سنگر خریداران خواهد بود. در مقابل، مقاومت اصلی دلار در سطوح ۱۷۰ و بعد ۱۷۵ هزار تومان است. برای اینکه دلار دوباره به روند صعودی برگردد، باید اول این دو سطح را پشت سر بگذارد.

جالب اینجاست که برخلاف گذشته، بازار طلا در ایران دیگر کاملاً از دلار تبعیت نمی‌کند. به خاطر نوسان قیمت انس طلا در بازارهای جهانی ریزش طلا و سکه در ایران کمتر از ریزش دلار بوده است. در بعضی موارد، حتی حباب منفی هم دیده شده. یعنی دلار ۱۶۲ هزار تومانی ثبت شده، اما قیمت سکه و طلا متناسب با آن پایین نیامده است. این یعنی بخشی از کاهش دلار، به خاطر حذف حباب «ریسک» بوده و هنوز قیمت طلا در ایران نسبت به قیمت‌های جهانی تعدیل نشده است.