دلیل مخالفت ایران با کریدور زنگزور

غلامرضا علیزاده (سیاست‌ورز، تحلیلگر): مخاطرات ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی و ژئواستراتژیکیِ ایجاد کریدور زنگزور برای ایران مشهود است.افتتاح چنین دالانی از سویی مزیت‌های ارتباطی زیادی برای ترکیه و کشورهای تُرک آسیای میانه و قفقاز خواهد داشت. این مساله نیز در نوبه خود می‌تواند اهمیت ارتباطی و ژئوپلیتیکی ایران را تحت تاثیر قرار دهد.
از سوی دیگر، احتمال عبور کریدور شرق-غرب (پروژه یک کمربند-یک‌جاده‌ی چین) از منطقه زنگزور که پیش‌بینی ‌می‌شود چین را به اروپا متصل نماید نیز ممکن است مزیت‌های ژئواستراتژیک ایران را نه تنها در منطقه بلکه در سطح جهانی با چالش مواجه کند.
منافع کریدور زنگزور برای ترکیه و روسیه است. کشورهای منطقه‌‌‌‌‌ی قفقاز جنوبی، به‌‌‌‌ویژه ترکیه‌‌‌‌ و جمهوری‌آذربایجان به‌‌‌‌دنبال بهره‌‌‌‌بردن از این‌‌‌‌ فرصت‌‌‌‌ برای تثبیت‌‌‌‌ جایگاه خود در این‌‌‌‌ ارتباط تاریخی‌‌‌‌ هستند. با این حال اهمیت‌‌‌‌ این‌‌‌‌ اتصال محدود به‌‌‌‌ تجارت کالا نیست‌‌‌‌ و ترانزیت‌‌‌‌ انرژی اگر مهم‌‌‌‌تر از آن نباشد، به‌‌‌‌ همان اندازه برای ترکیه‌‌‌‌ و برای کشورهای اروپایی‌‌‌‌ از اهمیت‌‌‌‌ برخوردار است‌‌‌‌.
عبدالقادر اورال‌اوغلو، وزیر حمل و نقل و زیربناهای ترکیه اخیراً اذعان داشته که با افتتاح کریدور زنگزور، ظرفیت حمل و نقل بار از طریق خطوط ریلی و جاده‌ای کمربند وسطی افزایش خواهد یافت. این مساله نیز باعث رشد مثبت تجارت میان شرق و غرب خواهد شد که از پکن تا لندن ادامه دارد.

اهمیت کریدور برای روسیه

یکی‌‌‌‌ از مزایای گذرگاه زنگزور برای روسیه‌‌‌‌ این‌‌‌‌ است‌‌‌‌ که‌‌‌‌ برای نخستین‌‌‌‌بار در طول تاریخ‌‌‌‌ توسط‌‌‌‌ راه‌‌‌‌آهن‌‌‌‌ به‌‌‌‌ ترکیه‌‌‌‌ متصل‌‌‌‌ می‌‌‌‌شود و این‌‌‌‌ امر، به‌‌‌‌ لحاظ استراتژیک‌‌‌‌ و اقتصادی برای مسکو ارزش بالایی‌‌‌‌ دارد. ارزش اتصال راه آهن روسیه به ترکیه با توجه‌‌‌‌ به‌‌‌‌ بحران اوکراین‌‌‌‌ و مسدود‌‌‌‌شدن تماس‌های روسیه‌‌‌‌ با اروپا و آمریکا به‌‌‌‌ واسطه‌‌‌‌ تحریم‌‌‌‌های بی‌‌‌‌سابقه‌‌‌‌، بیش‌‌‌‌ از پیش‌‌‌‌ است‌‌‌‌.
مسکو هم‌‌‌‌ به‌‌‌‌ لحاظ مسیرهای دسترسی‌‌‌‌ و هم‌‌‌‌ به‌‌‌‌ لحاظ شرکای اقتصادی و به‌‌‌‌ویژه مالی‌‌‌‌، بهره زیادی از دوستی‌‌‌‌ ترکیه‌‌‌‌ خواهد برد. گذرگاه زنگزور نه‌‌‌‌تنها یک‌‌‌‌ مسیر زمینی‌‌‌‌ میان دو کشور ایجاد خواهد کرد، بلکه‌‌‌‌ همکاری پوتین‌‌‌‌ برای پیشبرد پروژه، نظر مساعد آنکارا را نیز به‌‌‌‌سوی کرملین‌‌‌‌ جلب‌‌‌‌ خواهد کرد و همچنین ارتباط ریلی روسیه با ارمنستان را بدون چشم‌داشت به گرجستان برقرار خواهد ساخت.

بضاعت ایران در مواجهه با ایجاد کریدور زنگزور

به نظر نمی‌رسد ایران در عمل ظرفیت و قدرت چندانی به منظور به شکست کشاندن سازوکار جدیدی که در قفقاز جنوبی جریان دارد را داشته باشد. واکنش‌ها و اظهارات پرهیاهوی مقامات ایرانی طی ماه‌های اخیر که بیشتر بر حول محور «عدم تغییر مرزها» شکل گرفته با توجه به رویکرد روسیه اهمیت خود را از دست داده است.
از سویی نیز ایران شانس زیادی برای مداخله در ایجاد کریدوری که روسیه و ارمنستان با ایجاد آن موافق باشند، ندارد. ایران همواره سعی کرده سیاستی هماهنگ با روسیه در قبال قره‌باغ و بازپس‌گیری سرزمین‌های اشغالی آذربایجان پیگری نماید.  اما به نظر نمی‌رسد که تهران از رویکرد اخیر مسکو نسبت به تحولات قفقاز جنوبی رضایت چندانی داشته باشد. از همین‌رو روابط نزدیک‌تری با ایروان برقرار کرده است.
ایران هرچه زودتر می‌بایست برای حفظ منافع ملی، دکترین سیاست خارجی‌اش را تغییر دهد. وقتی حفظ نظام و قوام کیان مملکت تا آنجا اهمیت پیدا می‌کند که می‌توان احکام عبادی و مسَلّم را هم تعطیل کرد. پس نباید دست روی دست گذاشت و خود را به مثابه‌ی کارت برنده روس‌ها جا انداخته و چه‌بسا به عنوان مستعمره روس‌ها قلمداد کرد. با عنایت به حساسیت ویژه رهبری عالی نظام، تغییر ریل سیاست‌گذاری اولویتی فوری است. از این حیث که با نظرداشت دائمی‌نبودنِ دشمنی‌ها، نسبت به تغییر فاز تقابلی با غرب، اهتمام کرده و رهیافت موازنه مثبت را پی گرفت و سیاست شکست‌خورده نگاه متواضعانه به شرق را به کناری نهاد و طرح عاجلِ دیگری انداخت.