ویترین بازار خودرو جذاب نیست

نمایشگاه‌های خودرو در سراسر جهان همواره جزو جذاب‌ترین رویدادهای نمایشگاهی به‌شمار می‌روند؛ رویدادهایی که هر ساله میزبان هزاران خبرنگار تخصصی از نقاط مختلف دنیا هستند و میلیون‌ها بازدیدکننده عمومی را نیز به خود جذب می‌کنند. این نمایشگاه‌ها نه‌تنها ویترین فناوری و طراحی خودروسازان محسوب می‌شوند، بلکه نقش مهمی در جهت‌دهی به بازار، معرفی محصولات جدید و حتی شکل‌دهی به ترندهای آینده صنعت خودرو دارند.

در ایران نیز با وجود برگزاری نمایشگاه‌های خودرویی در اغلب استان‌ها، نمایشگاه خودرو تهران همواره حال‌وهوایی متفاوت داشته است. این نمایشگاه به‌عنوان پرمخاطب‌ترین رویداد خودرویی کشور شناخته می‌شود و هر سال با استقبال میلیونی مردم و فعالان صنعت خودرو روبه‌رو بوده است. بسیاری از رونمایی‌های مهم، معرفی محصولات جدید و رویدادهای شاخص خودرویی، در همین نمایشگاه انجام می‌شد و تهران را به کانون توجه بازار خودرو کشور تبدیل می‌کرد.

با این حال، علی‌رغم این سابقه و استقبال گسترده، به نظر می‌رسد برگزاری نمایشگاه خودرو تهران در سال جاری لغو شود. در حالی که قرار بود این نمایشگاه از دهم بهمن‌ماه آغاز به کار کند، امروز در پنجم بهمن‌ماه هنوز هیچ نشانه‌ای از برگزاری آن دیده نمی‌شود؛ نه خبری از آماده‌سازی غرفه‌هاست، نه تبلیغات محیطی و رسانه‌ای انجام شده و نه حتی اطلاعیه‌ای رسمی از سوی مجری نمایشگاه منتشر شده است.

در همین رابطه، یک فرد مطلع در یکی از شرکت‌های واردکننده خودرو می‌گوید: نمایشگاه خودرو تهران برگزار نخواهد شد چرا که تنها تعداد محدودی از شرکت‌های فعال صنعت خودرو تمایل برای حضور در آن نشان داده‌اند.

به گفته او، اصلی‌ترین دلایل این تصمیم، پیش‌بینی عدم استقبال عمومی از نمایشگاه و همچنین قطعی اینترنت است. با توجه به شرایط اقتصادی کشور و کاهش شدید قدرت خرید مردم، انتظار نمی‌رود نمایشگاه خودرو امسال با استقبال قابل‌توجهی روبه‌رو شود. از طرفی امکان انتشار محتوا از طریق اینترنت نیز مانند گذشته وجود ندارد.

وی می‌گوید: اگرچه هدف اصلی حضور خودروسازان و واردکنندگان در نمایشگاه‌ها، رونمایی از محصولات جدید است، اما در ادامه مسیر، هدف فروش نیز به‌صورت جدی دنبال می‌شود؛ هرچند تحقق این هدفی در شرایط فعلی اقتصاد کشور سخت است چون درحال حاضر علاوه بر اقشار کم درآمد حتی از دسترس قشر متوسط جامعه نیز خارج شده‌اند، عملاً جذابیت و توجیهی ندارد.

به گفته او، در چنین شرایطی پرداخت هزینه‌های سنگین حضور در نمایشگاه، به‌ویژه هزینه اجاره غرفه که از حدود ۱۵ میلیارد تومان آغاز می‌شود، برای شرکت‌ها صرفه اقتصادی ندارد. همین موضوع باعث شده بسیاری از برندها و شرکت‌ها از حضور در نمایشگاه انصراف دهند.

این منبع می‌افزاید: هدف از نمایشگاه صرفاً بازدیدکننده‌های حضوری نیستند بلکه شرکت‌ها به دنبال انتشار مطالب تولیدی رسانه در سراسر کشور هستند که به تبغ بازدیدکنندگان بیشتری به همراه دارد اما اختلالات اینترنتی درحال حاضر مانع از این بازدید میلیونی می‌شود.

با توجه به شرایط فعلی اقتصاد کشور که بخش قابل‌توجهی از مردم را حتی در تأمین نیازهای روزمره زندگی با مشکل مواجه کرده است، به نظر می‌رسد کنسل شدن نمایشگاه خودرو تهران در سال جاری تقریباً قطعی باشد.

در چنین فضایی نه مخاطبان انگیزه‌ای برای بررسی و تحقیق درباره خرید خودرو دارند و نه شرکت‌ها تمایلی برای رونمایی از محصولات جدید خود احساس می‌کنند.

البته این این احتمال وجود دارد که نمایشگاه خودرو تهران به اردیبهشت‌ماه سال آینده موکول شود؛ هرچند تحقق این موضوع نیز به وضعیت اقتصادی و شرایط بازار بستگی دارد.

نمایشگاه خودرو ویترین محصولات داخلی و مونتاژی

واقعیت این است که در سال‌هایی که صنعت خودروی ایران با انحصار، محدودیت واردات و نبود رقابت واقعی دست‌وپنجه نرم می‌کند، برگزاری نمایشگاه‌های خودرو بیش از آنکه به توسعه بازار کمک کند، به ویترینی تبدیل شده که تنها محصولات داخلی و مونتاژی نمایش داده می شد، البته امسال با بازشدن واردات خودرو چند برند خاص همچون بنز و بی ام وی و هیوندای و تویوتا به نمایش گذاشته می‌شوند که قابل مقایسه با نمونه های داخلی و مونتاژی نیستند. حالا پرسش اصلی این است که آیا نمایشگاه خودرو در ایران، در غیاب همه خودروسازان جهانی، توجیه اقتصادی، صنعتی یا حتی بازاری دارد؟ برای پاسخ به این پرسش باید کارکرد نمایشگاه، وضعیت صنعت خودرو، رفتار مصرف‌کننده و جایگاه ایران در زنجیره جهانی خودرو را هم‌زمان بررسی کرد.

ماهیت نمایشگاه خودرو در جهان بر پایه رقابت، مقایسه، نوآوری و معرفی فناوری‌های جدید شکل گرفته است. نمایشگاه‌های ژنو، دیترویت، پاریس، شانگهای و توکیو محل تقابل برندهای بزرگ، رونمایی از نسل‌های تازه و سنجش واکنش مصرف‌کنندگان هستند. اما در ایران، نمایشگاه خودرو عملاً به محل نمایش محصولات داخلی و مونتاژکاران و جند مدل از خودروهای خارجی تبدیل شده است. این محصولات ایرانی که بخش زیادی از آن‌ها سال‌هاست بدون تغییر جدی در کیفیت، طراحی یا فناوری تولید می‌شوند، عملا توجیهی برای عرضه ندارند. در چنین فضایی، نمایشگاه نه رقابت ایجاد می‌کند، نه امکان مقایسه واقعی فراهم می‌سازد و نه انگیزه‌ای برای ارتقای کیفیت به وجود می‌آورد.

نبود همه خودروسازان جهانی خلأ نمایشگاه تهران است. نمایشگاه زمانی معنا دارد که مصرف‌کننده بتواند محصولات داخلی را با استانداردهای جهانی مقایسه کند، خودروساز داخلی در معرض رقابت مستقیم قرار گیرد، فناوری‌های جدید وارد کشور شود و بازار از انحصار خارج شود. اما وقتی هیچ‌یک از برندهای هم سطح تولیدکنندگان داخلی جهان گرفته تا فولکس‌واگن، رنو، پژو، کیا در نمایشگاه حضور ندارند، نمایشگاه عملاً به یک رویداد داخلی با کارکرد تبلیغاتی تبدیل می‌شود.

در سال‌های اخیر بخش قابل‌توجهی از غرفه‌های نمایشگاه خودرو تهران در اختیار شرکت‌هایی بوده که خودروهای چینی را مونتاژ می‌کنند، محصولاتی با کیفیت متوسط یا پایین عرضه می‌کنند، قیمت‌هایی بسیار بالاتر از ارزش واقعی تعیین می‌کنند و خدمات پس از فروش محدود و پرهزینه دارند. این وضعیت باعث شده نمایشگاه خودرو به‌جای آنکه معیار کیفیت باشد، به محل نمایش محصولات تکراری با قیمت‌های غیرواقعی تبدیل شود.

مصرف‌کننده ایرانی بزرگ‌ترین بازنده

در این میان، مصرف‌کننده ایرانی بزرگ‌ترین بازنده نبود رقابت است. اگر برندهای جهانی در نمایشگاه تهران حضور داشتند، مصرف‌کننده می‌توانست کیفیت واقعی خودروهای داخلی را بسنجد، قیمت‌ها را با استاندارد جهانی مقایسه کند، سطح ایمنی، فناوری و طراحی را ارزیابی کند و انتخاب‌های بیشتری داشته باشد. اما در شرایط فعلی، مصرف‌کننده در بازاری گرفتار است که رقابت وجود ندارد، انتخاب محدود است، قیمت‌ها غیرمنطقی است، کیفیت ثابت مانده و اطلاعات شفاف نیست. نمایشگاه خودرو بدون حضور برندهای جهانی، این شکاف را نه‌تنها پر نمی‌کند، بلکه آن را آشکارتر می‌سازد.

آیا فناوری جدید وارد کشور می شود؟

از منظر اقتصادی نمایشگاه خودرو زمانی توجیه دارد که بتواند سرمایه‌گذار خارجی جذب کند، فناوری جدید وارد کشور شود، قراردادهای صنعتی شکل بگیرد، بازار داخلی بهبود یابد و صادرات تقویت شود. اما در شرایط فعلی نه شرکت خارجی حضور دارد، نه قرارداد صنعتی جدی امضا می‌شود، نه فناوری جدیدی معرفی می‌شود و نه بازار از انحصار خارج می‌شود. بنابراین نمایشگاه خودرو بیشتر یک رویداد نمایشی است تا یک رویداد اقتصادی.

دلایل عدم حضور برندهای بزرگ جهان در نمایشگاه تهران نیز روشن است؛ تحریم‌های بین‌المللی، ریسک بالای سرمایه‌گذاری، نبود ثبات اقتصادی، نبود آزادی تجارت، محدودیت‌های انتقال پول، نبود بازار رقابتی و سیاست‌های غیرقابل پیش‌بینی موثر هستند. در چنین فضایی، هیچ خودروساز جهانی حاضر نیست در نمایشگاهی شرکت کند که بازار آن بسته، سیاست آن متغیر و آینده آن نامعلوم است.

به طور کلی می توان ادعا کرد که نمایشگاه خودرو در ایران در شرایط فعلی توجیه اقتصادی و صنعتی ندارد. تا زمانی که واردات آزاد نشود، رقابت واقعی شکل نگیرد، برندهای جهانی به بازار ایران بازنگردند و خودروسازان داخلی مجبور به ارتقای کیفیت نشوند، نمایشگاه خودرو تنها یک رویداد تبلیغاتی داخلی خواهد بود که نه به توسعه صنعت کمک می‌کند، نه به آگاهی مصرف‌کننده و نه به بهبود کیفیت. اگر نمایشگاه خودرو تهران روزی بخواهد به یک رویداد معتبر منطقه‌ای تبدیل شود، باید درهای بازار ایران به روی رقابت جهانی باز شود؛ تنها در این صورت است که مصرف‌کننده ایرانی می‌تواند کیفیت واقعی محصولات داخلی را بسنجد و صنعت خودرو ایران از انحصار خارج شود.