هشدارهای ژئوپلیتیکی روسیه و آزمون ناتو

به گزارش سرمایه فردا، در سپتامبر ۲۰۲۵، جهان شاهد چرخشی استراتژیک در درگیری روسیه و اوکراین است که نه تنها توازن قدرت در اروپای شرقی را دگرگون می‌سازد، بلکه مرزهای مفهوم امنیت جمعی را نیز به چالش می‌کشد. بر اساس گزارش‌ اخیر بلومبرگ، ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، تصمیم به تشدید حملات هوایی علیه زیرساخت‌های انرژی و مناطق مسکونی اوکراین گرفته است، اقدامی که نشان‌دهنده تغییر از رویکرد محتاطانه قبلی به یک موضع تهاجمی‌تر است. این تصمیم، که منابع نزدیک به کرملین آن را تأیید کرده‌اند، در حالی رخ می‌دهد که روسیه با تهدیدهای فزاینده‌ای از سوی ناتو و متحدان غربی روبرو است، از جمله مجوزهای جدید برای اوکراین به منظور هدف قرار دادن تأسیسات روسی.

در این گزارش، به بررسی تحلیلی این تحولات می‌پردازیم و نشان می‌دهیم چگونه روسیه با استفاده هوشمندانه از قدرت نظامی خود، به عنوان ابزاری برای مقابله با فشارهای ناتو عمل می‌کند، در حالی که همزمان هشدارهای روشنی به آمریکا و اروپا ارسال می‌نماید تا از گسترش درگیری جلوگیری شود.

 

روسیه در تخریب زیرساخت‌های اوکراین

تا پیش از این، روسیه در تخریب زیرساخت‌های اوکراین، به ویژه بخش انرژی، رویکردی نسبتاً ملاحظه‌کارانه اتخاذ کرده بود. حملات هوایی عمدتاً بر اهداف نظامی متمرکز بودند و تلاش‌هایی برای اجتناب از خسارات گسترده به غیرنظامیان و شبکه‌های حیاتی مشاهده می‌شد. این استراتژی، که ریشه در محاسبات ژئوپلیتیکی داشت، نه تنها به روسیه اجازه می‌داد تا فشار اقتصادی بر کی‌یف را حفظ کند، بلکه از واکنش‌های شدیدتر بین‌المللی، به ویژه از سوی ناتو، جلوگیری می‌نمود. اما گزارش بلومبرگ در ۲۰ سپتامبر ۲۰۲۵، بر اساس اطلاعات منابع مطلع کرملین، این الگو را تغییر می‌دهد: پوتین به این نتیجه رسیده که تشدید حملات علیه شبکه انرژی و زیرساخت های مسکونی اوکراین، بهترین راه برای وادار کردن کی‌یف به مذاکرات بر اساس شرایط مسکو است. این گزارش تأکید می‌کند که پس از دیدار ترامپ و پوتین در آلاسکا در اوت ۲۰۲۵، و رد پیشنهادهای روسیه توسط زلنسکی، حملات پهپادی و موشکی روسیه حدود ۴۶ درصد افزایش یافته است.

در سپتامبر، روسیه بیش از ۳۵۰۰ پهپاد، ۱۹۰ موشک و ۲۵۰۰ بمب هدایت‌شونده را شلیک کرده، که این ارقام رکوردهای قبلی را شکسته‌اند. این تغییر، منطقی به نظر می‌رسد؛ روسیه، که تابستان ۲۰۲۵ را بدون دستاوردهای عمده در شرق اوکراین پشت سر گذاشته، اکنون به دنبال بهره‌برداری از ضعف‌های فصلی کی‌یف است. زمستان پیش رو، با وابستگی اوکراین به انرژی، فرصتی ایده‌آل برای اعمال فشار است، بدون اینکه روسیه به حمله زمینی گسترده نیاز داشته باشد. این رویکرد نه تنها اقتصادی است، بلکه از نظر روانی نیز قابل توجیه است: ایجاد ترس از قطعی‌های گسترده برق و گرمایش، می‌تواند نارضایتی داخلی در اوکراین را افزایش دهد و دولت زلنسکی را به سمت میز مذاکره سوق دهد.

 

استراتژی گسترده‌تر روسیه برای ارسال پیام‌های هشدارآمیز

این تشدید، بخشی از یک استراتژی گسترده‌تر روسیه برای ارسال پیام‌های هشدارآمیز به واشنگتن و بروکسل است. منابع کرملین به بلومبرگ گفته‌اند که پوتین باور دارد ترامپ، با تمرکز بر سیاست‌های داخلی آمریکا، واکنش شدیدی به این حملات نشان نخواهد داد. این ارزیابی، بر اساس دیدارهای اخیر، منطقی است؛ ترامپ، که بر مذاکره برای پایان جنگ تأکید دارد، تاکنون از تقویت دفاع هوایی کی‌یف خودداری کرده است. اما روسیه همزمان به اروپا هشدار می‌دهد: در صورت اعمال تحریم‌های جدید یا اجازه به اوکراین برای حملات عمیق‌تر به خاک روسیه، مسکو آماده تشدید است.

این پیام، در حملات اخیر به زیرساخت‌های انرژی اوکراین منعکس شده، جایی که روسیه نه تنها تولید برق را هدف قرار داده، بلکه به طور غیرمستقیم به ناتو اشاره می‌کند. برای مثال، در ۱۹-۲۰ سپتامبر، یکی از بزرگ‌ترین حملات اخیر روسیه، با بیش از ۶۰۰ پهپاد و موشک، مناطق نزدیک مرز لهستان را هدف گرفت، که این امر ناتو را وادار به پرواز اضطراری جنگنده‌ها کرد. این اقدام، فراتر از یک حمله ساده، یک تست برای امتحان ناتو است؛ روسیه با ورود پهپادها به حریم هوایی لهستان و استونی، نشان می‌دهد که می‌تواند مرزهای ناتو را به چالش بکشد بدون اینکه مستقیماً درگیر شود.

در سپتامبر ۲۰۲۵، روسیه با تغییر راهبرد نظامی خود در جنگ اوکراین، حملات هوایی گسترده‌ای علیه زیرساخت‌های انرژی و مناطق مسکونی کی‌یف آغاز کرده است. این چرخش تهاجمی، که پس از دیدار پوتین و ترامپ در آلاسکا شدت گرفته، با هدف فشار روانی و اقتصادی بر اوکراین طراحی شده تا دولت زلنسکی را به مذاکره بر اساس شروط مسکو وادار کند. همزمان، روسیه با ورود پهپادها و جنگنده‌ها به حریم هوایی لهستان و استونی، ناتو را به چالش کشیده و از ابزارهای نامتقارن برای فرسایش دفاع غربی بهره می‌برد

تهدیدی بالقوه برای گسترش جنگ

نقش حریم هوایی لهستان و استونی در این معادله، تهدیدی بالقوه برای گسترش جنگ فراتر از مرزهای اوکراین ایجاد می‌کند. لهستان، به عنوان یکی از بزرگ‌ترین حامیان نظامی کی‌یف، اخیراً با ورود بیش از ۲۰ پهپاد روسی به حریم هوایی خود روبرو شده، که این امر ناتو را وادار به عملیات نگهبانی از مرزهای شرقی کرد. این عملیات، با استقرار جنگنده‌های اف ۳۵ هلندی و نروژی بر فراز لهستان، دفاع هوایی شرق ناتو را تقویت می‌کند. استونی نیز، با نقض حریم هوایی توسط سه جنگنده میگ ۳۱ روسی در ۱۹ سپتامبر، بند ۴ ناتو را فعال کرده است. این حوادث، که روسیه آن‌ها را “پروازهای برنامه‌ریزی‌شده” توصیف می‌کند.

در واقع تست‌هایی برای قابلیت‌های دفاعی ناتو هستند. مارک روته، دبیرکل ناتو، این اقدامات را “بی‌مسئولیتی رو به افزایش روسیه” خوانده و بر لزوم آمادگی بیشتر تأکید کرده است.  پهپادهای روسی، که اغلب غیرمسلح هستند، اجازه انکارپذیری می‌دهند و روسیه را از مسئولیت مستقیم معاف می‌سازند، در حالی که ناتو را وادار به واکنش‌های پرهزینه می‌کند. این استراتژی، هوشمندانه است؛ روسیه، با نیروی هوایی محدودتر نسبت به ناتو، از ابزارهای نامتقارن مانند پهپادها برای فرسایش امتحان غربی استفاده می‌کند، بدون اینکه به جنگ تمام‌عیار کشیده شود.

 

ریشه در محاسبات دقیق ژئوپلیتیکی

نکات برجسته این هشدارهای روسیه، ریشه در محاسبات دقیق ژئوپلیتیکی دارد. نخست، روسیه به آمریکا و اروپا یادآوری می‌کند که هرگونه مجوز جدید برای اوکراین – مانند استفاده از موشک‌های اتکمز برای هدف قرار دادن مسکو – عواقب خواهد داشت. زلنسکی اخیراً اعلام کرده که اوکراین سلاح‌های بومی مانند موشک‌های “فلامینگو” را برای حملات عمیق به روسیه توسعه داده، بدون نیاز به تأیید واشنگتن. این پیشرفت، که شامل حملات به بیش از ۱۰ پالایشگاه روسی در اوت ۲۰۲۵ است، اقتصاد جنگی مسکو را تحت فشار قرار داده و صادرات نفت را ۱۷ درصد کاهش داده است. روسیه، در پاسخ، حملات خود را به زیرساخت‌های انرژی اوکراین تشدید کرده، که این امر تلافی مستقیم است.

دوم، تحریم‌های غربی، که اتحادیه اروپا در ۱۸ جولای ۲۰۲۵ بسته هجدهم آن را تصویب کرد، روسیه را هدف قرار می‌دهد، اما مسکو با “ناوگان سایه” برای دور زدن آن‌ها مقابله می‌کند. ترامپ، در مصاحبه‌ای با ان‌بی‌سی تهدید به تحریم‌های ثانویه علیه خریداران نفت روسی مانند چین و هند کرده، که می‌تواند اقتصاد روسیه را “تضعیف کند”. اما کرملین، از طریق سخنگوی خود دمیتری پسکوف، تأکید کرده که “هیچ تحریمی نمی‌تواند موضع روسیه را تغییر دهد”. سوم، این هشدارها، با تمرکز بر زمستان ۲۰۲۵-۲۰۲۶، زمان‌بندی‌شده هستند؛ روسیه می‌داند که قطعی‌های برق در اوکراین می‌تواند حمایت عمومی از جنگ را کاهش دهد، در حالی که ناتو را در دوراهی حمایت بیشتر یا عقب‌نشینی قرار می‌دهد.

روسیه با بهره‌گیری از حملات پهپادی و موشکی، نه‌تنها زیرساخت‌های اوکراین را هدف قرار داده، بلکه پیام‌های هشدارآمیزی به آمریکا و اروپا ارسال کرده است. این اقدامات، بخشی از یک استراتژی ژئوپلیتیکی برای جلوگیری از گسترش مجوزهای حمله به خاک روسیه و مقابله با تحریم‌های جدید غربی است. در حالی که ناتو با استقرار جنگنده‌ها در شرق اروپا واکنش نشان داده، مسکو با تکیه بر اقتصاد جنگی و تاکتیک‌های هیبریدی، نشان می‌دهد که آماده ادامه بازی شطرنج قدرت در مرزهای امنیت جمعی است

استراتژی محاسبه‌ برای مقابله با ناتو

از منظر تحلیلی، اقدامات روسیه را نمی‌توان اتفاقی خواند؛ بلکه بخشی از یک استراتژی محاسبه‌شده برای مقابله با ناتو است. روسیه، با تولید سالانه هزاران پهپاد و موشک، برتری تعدادس در حملات هوایی دارد، که این امر اجازه می‌دهد تا بدون تعهد منابع زمینی، فشار وارد کند. این رویکرد، که توسط مؤسسه مطالعات جنگ (آی‌اس‌دبلیو) به عنوان “تست قابلیت‌های دفاعی ناتو” توصیف شده، نشان‌دهنده درک عمیق مسکو از ضعف‌های غربی است: اختلافات داخلی در ناتو، مانند تردید ترامپ در افزایش کمک‌ها، و هزینه‌های بالای دفاع هوایی (هر اف ۳۵ میلیون‌ها دلار هزینه دارد، در حالی که یک پهپاد روسی چند هزار دلار است). روسیه با ورود به حریم هوایی لهستان و استونی، نه تنها امتحان ناتو را می‌سنجد، بلکه به طور غیرمستقیم پیشنهاد می‌دهد: اگر غرب از تشدید تحریم‌ها یا مجوزهای حمله به روسیه خودداری کند، مسکو نیز از گسترش درگیری اجتناب خواهد کرد. این تاکتیک، ریشه در دکترین نظامی روسیه دارد، که بر “جنگ اطلاعاتی و هیبریدی” تأکید می‌کند، جایی که اقدامات کوچک می‌توانند اثرات بزرگ ایجاد کنند. برای مثال، عملیات “زاپاد-۲۰۲۵” با بلاروس، که شامل شبیه‌سازی حملات هسته‌ای بود، همزمان با این نقض‌ها رخ داد و به عنوان هشداری نظامی و دیپلماتیک عمل کرد.

در عین حال، اروپا و آمریکا در حال هماهنگی برای پاسخ هستند. اتحادیه اروپا، با بسته تحریم‌های جدید در ۱۹ سپتامبر، ۵۶۰ کشتی از ناوگان سایه روسیه را هدف قرار داده و آستانه تحریم مؤسسات مالی ثالث را پایین آورده است. ترامپ نیز، در حالی که بر مذاکره اصرار دارد، تهدید به “عواقب شدید” کرده اگر پوتین به آتش‌بس تن ندهد. اما روسیه، با اقتصاد جنگی خود که علی‌رغم تحریم‌ها رشد را حفظ کرده، نشان می‌دهد که می‌تواند دوام بیاورد. این استقامت، از فروش نفت به هند و چین ناشی می‌شود، که تحریم‌های ثانویه را پیچیده می‌کند.

در نهایت، این تحولات نشان‌دهنده یک بازی شطرنج پیچیده است که روسیه در آن از قدرت خود به طور مؤثر استفاده می‌کند. پوتین، با تشدید حملات به اوکراین و تست مرزهای ناتو، نه تنها کی‌یف را تحت فشار قرار می‌دهد، بلکه به غرب هشدار می‌دهد: هرگونه گام بیشتر، می‌تواند جنگ را به سطح جدیدی بکشاند.   روسیه، با این اقدامات، ثابت کرده که می‌تواند از ابزارهایش برای حفظ توازن استفاده کند، و این درس مهمی برای ناتو خواهد بود.

 

 

استفاده دوباره روسیه از موشک مافوق صوت

شواهد و قرائن حاکی از آن است که روسیه دوباره از جدیدترین موشک مافوق صوت خود، اورشنیک، در جنگ اوکراین استفاده کرده و این زنگ خطری جدی را برای اروپایی به صدا درآورده است. از این رو فرانسه، آلمان و انگلیس استفاده روسیه از موشک‌های هسته‌ای مافوق صوت ‌اورشنیک‌ در حمله به اوکراین را محکوم کردند و آن را اقدامی تنش‌زا خواندند. گفتنی است، زمان اولین شلیک اورشنیک به ۱۴ ماه قبل بازمی‌گردد. نتیجه این شلیک، سبب شد ترس به جان اروپایی‌ها بنشیند و همزمان، ولادیمیر پوتین دستور تولید انبوه این موشک را به زرادخانه موشکی روسیه که بزرگترین زراخانه موشکی جهان است، صادر کند. اورشنیک حتی برای استفاده در سامانه‌های پدافندی نیز طراحی شده است. چندی پیش، ویکتور خرنین، وزیر دفاع بلاروس در سخنانی اعلام کرد ‌سامانه‌های موشکی اورشنیک به منظور پاسخی به اقدامات تهاجمی اوکراین علیه مینسک در این کشور نصب شده و هدف از به‌کارگیری این سامانه، بازدارندگی راهبردی است. اما نصب این سامانه در بلاروس، علاوه بر اوکراین، موجب ترس و نگرانی کشورهایی مانند لهستان، فنلاند و سوئد شد. برای آنکه بدانیم اورشنیک چیست و چرا کشورهای اروپایی از به‌کارگیری آن توسط روسیه واهمه دارند، باید به ۱۴ ماه پیش و شلیک اولین فروند از آن بازگردیم.

 

شلیک اول

۱۴ ماه پیش، روسیه یک موشک بالستیک غیر‌هسته‌ای با برد متوسط را به سمت منطقه دنیپروی اوکراین شلیک کرد. نتیجه این شلیک انفجاری مهیب بدون به کار افتادن سامانه‌های دفاعی و ضد موشکی اوکراین بود. بعد از این اتفاق، ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، در یک بیانیه تلویزیونی اعلام کرد که این حمله نشان‌دهنده تشدید دیگری در جنگی است که عمر آن از ۱۰۰۰ روز عبور کرده. ظرف همان روز، مقامات آمریکایی و غربی اعلام کردند، این موشک بالستیک دارای چندین کلاهک بوده که ممکن است برای اولین بار در جنگ‌های جهان مورد استفاده قرار گرفته باشد.

 

روسیه در زمان اولین شلیک چه گفت؟

ولادیمیر پوتین گفت :«در پاسخ به استفاده از تسلیحات دوربرد آمریکایی و بریتانیایی، در تاریخ ۲۱ نوامبر سال جاری، نیروهای مسلح روسیه یک حمله ترکیبی به یکی  از تأسیسات صنعت دفاعی اوکراین انجام دادند.» پوتین همچنین اشاره کرد که در شرایط جنگی، یکی از جدیدترین سیستم‌های موشکی برد متوسط روسیه آزمایش شده است و گفت: «در این مورد،  از یک موشک بالستیک هایپرسونیک غیر‌هسته‌ای که موشک‌داران ما آن را «اورشنیک» نامیدند، استفاده کردیم و این آزمایش‌ موفقیت‌آمیز بود و هدف ما از شلیک و پرتاب این موشک به طور کامل محقق شد.» این اظهارات پس از آن مطرح شد که یک مقام آمریکایی به شبکه سی ان‌ان گفت ‌ روسیه در حمله به شهر دنیپرو اوکراین از یک موشک بالستیک ‌آزمایشی با برد متوسط‌ استفاده کرده است. موشک‌های با برد متوسط می‌توانند بین هزار تا ۲ هزار کیلومتر سفر کنند. پوتین همچنین خاطرنشان کرد که مسکو خود را مجاز می‌داند تا علیه اهداف نظامی کشورهای دیگری که اجازه استفاده از تسلیحات خود علیه روسیه را می‌دهند، اقدام کند. او گفت ‌ نیروهای مسلح اوکراین روز سه‌شنبه با شش موشک اتکمز ساخت آمریکا به اهدافی در منطقه بریانسک روسیه حمله کردند و سپس اوکراینی‌ها موشک‌های استورم شدوی بریتانیایی/فرانسوی را به سمت منطقه کُرسک شلیک کردند.

 

اوکراین در زمان اولین شلیک چه گفت؟

ولادیمیر زلنسکی، رئیس‌جمهور اوکراین، استفاده روسیه از این موشک جدید را «یک تشدید واضح و شدید در مقیاس و خشونت این جنگ» دانست. زلنسکی در پستی در شبکه اجتماعی ایکس، روسیه را به «نقض بیانیه منشور سازمان ملل» متهم کرد و گفت ‌‌این اقدام «گام دومی به سمت تشدید» درگیری است و افزود که گام اول شامل دخالت نیروهای کره‌شمالی در جنگ بود. رهبر اوکراین همچنین بر حق کی‌یف برای حمله به روسیه با استفاده از تسلیحات دوربرد ‌بر اساس حقوق بین‌الملل‌ تأکید کرد و گفت ‌ پوتین با اقدام‌هایش در حال ‌آزمایش‌ شرکای کی‌یف است و از رهبران جهان خواست تا بر مسکو فشار وارد کنند. سخنگوی وزارت خارجه اوکراین، هیورگی تیخی، گفت: ‌این موشک از آستاراخان شلیک شد و مسافت میان این منطقه تا دنپروپتروفیک اوکراین را ظرف ۶ دقیقه طی کرد. یعنی میانگین سرعت در طول مسیر حدود ۸ هزار کیلومتر بر ساعت و در زمان برخورد به هدف نیز ۱۲ هزار کیلومتر بر ساعت بوده است. بر اساس برآورد مقامات اوکراینی، این موشک، یک موشک قاره‌پیما بوده است.‌

با این حال، دو مقام غربی ارزیابی اوکراین را رد کردند و گفتند ‌اگرچه موشکی که روسیه شلیک کرده به احتمال فراوان یک موشک بالستیک است‌ اما موشک قاره‌پیما نیست و مسئله خیره‌کننده در این عملیات، سرعت موشک‌ها بوده است. البته گذر زمان نشان داد که برآورد اوکراینی‌ها درست بوده و با اطلاعاتی که امروز در دست داریم، اورشنیک دست‌کم توانایی شلیک به اهدافی تا برد ۵ هزار کیلومتری با سرعتی باورنکردی و همچنین قابلیت حمل کلاهک هسته‌ای را دارد و از این رو اروپایی‌ها در شوک و ترس به سر می‌برند.

 

سازمان ملل چه می‌گوید؟

سخنگوی دبیرکل سازمان ملل هشدار داد که استفاده روسیه از یک موشک بالستیک جدید و میان‌برد ‌توسعه‌ای نگران‌کننده و حائز اهمیت دیگر‌ است. استفان دوجاریک در یک کنفرانس خبری منظم روز پنجشنبه گفت: ‌همه اینها در جهت نادرستی پیش می‌رود. آنچه ما می‌خواهیم ببینیم این است که همه طرف‌ها اقداماتی فوری برای کاهش تنش‌ها انجام دهند‌ و افزود: ‌آنچه ما می‌خواهیم پایان این درگیری بر اساس قطعنامه‌های مجمع عمومی، حقوق بین‌الملل و تمامیت ارضی باشد.‌

 

موشک پرتاب چندگانه با قابلیت هدف‌گیری مستقل چیست؟

بر اساس گفته‌های دو مقام آمریکایی و یک مقام غربی، موشکی که به سمت دنیپرو شلیک شد، حامل چندین کلاهک بود که ممکن است برای اولین بار در جنگ مورد استفاده قرار گرفته باشد. این سلاح که به عنوان وسیله پرتاب چندگانه با قابلیت هدف‌گیری مستقل (MIRV) شناخته می‌شود، دارای مجموعه‌ای از کلاهک‌ها است که هر یک می‌توانند به مکان خاصی هدف‌گیری شوند و این امکان را می‌دهد که یک موشک بالستیک حمله‌ای بزرگ‌تر را انجام دهد. این نوع از موشک‌ها در دوران جنگ سرد توسعه یافتند تا امکان حمل چندین کلاهک هسته‌ای با یک پرتاب فراهم شود. البته حمله موشکی روسیه به دنیپرو با کلاهک‌های هسته‌ای مسلح نشده بود‌ اما روسیه از سلاحی طراحی‌شده برای حمل کلاهک‌های هسته‌ای برای پرتاب سلاح‌های متعارف استفاده کرده بود و این تهدیدی واضح برای اوکراین و کشورهای غربی است.

 

اوکراین چگونه از خود دفاع کرد؟

بر اساس پروژه تهدید موشکی در مرکز مطالعات استراتژیک و بین‌المللی، اوکراین از سامانه دفاع موشکی پاتریوت تأمین‌شده توسط ایالات متحده و آلمان استفاده می‌کند تا سرجنگی‌های موشک‌های بالستیک ورودی را رهگیری کند. سامانه پاتریوت برای درگیر کردن سرجنگی‌های ورودی طراحی شده است، یا با سرجنگی منفجرشونده خود، یا با رهگیرهای کینتیک و فناوری معروف به «ضربه به‌کشنده»، سرجنگی ورودی را با ضربه مستقیم منهدم می‌کند. رهگیرهای پاتریوت دارای برد عمودی حدود ۲۰ کیلومتر (۱۲ مایل)هستند و از ناحیه‌ای به وسعت ۱۵ تا ۲۰ کیلومتر اطراف باتری دفاع می‌کنند. اما اوکراین تنها تعداد محدودی از سامانه‌های پاتریوت و باتری‌های آن را در اختیار دارد. گفتنی است برخی شهرها، مانند پایتخت کی‌یف، از حفاظت بیشتری نسبت به دیگر مناطق برخوردارند.