موتور جدید التهاب بازار خودرو

آتریسا سپهریان:  اردیبهشت ۱۴۰۵، بازار خودروی ایران را می‌توان یکی از عجیب‌ترین دوره‌های تاریخ این صنعت دانست. بازاری که در یک سو، قیمت‌ها با سرعتی سرسام‌آور در حال جهش بود و در سوی دیگر، خبری از هیجان خرید و فروش نیست. نمایشگاه‌داران از «قفل شدن معاملات» خبر می‌دهند و معتقدند دیگر هیچ همخوانی میان قیمت‌های اعلامی در پلتفرم‌های آنلاین با معاملات روی کاغذ ندارد چون توان مالی خریداران واقعی کاهش یافته است.

‌جهش قیمت در خلأ تقاضا

طبق گزارش‌های میدانی تا ۲۱ اردیبهشت ۱۴۰۵، رفتار بازار خودرو به کلی از منطق سنتی عرضه و تقاضا فاصله گرفته است. در هفته‌های اخیر، قیمت برخی مدل‌های داخلی و وارداتی چندصدمیلیون تومان جهش کرده است. خودروهایی مانند پژو ۲۰۷، دنا پلاس، تارا و ری‌را رکوردهای تاریخی را یکی پس از دیگری جابه‌جا کرده‌اند و حتی برخی محصولات داخلی از مرز نمادین ۲ میلیارد تومان عبور کرده‌اند درحالی که این رقم تا چند سال پیش برای یک خودروی ایرانی کاملاً غیرقابل تصور بود.

اما در مقابل این رشد قیمت، خبری از صف‌های طولانی خریدار یا معاملات پرحجم نیست. فعالان بازار دسته‌جمعی از رکود سنگین می‌گویند؛ وضعیتی که در آن فروشنده حاضر به کاهش قیمت نیست و خریدار نیز توان پرداخت ندارد. نتیجه این بن‌بست، قفل شدن کامل معاملات و تجمع خودروهای فروش‌نرفته در نمایشگاه‌هاست.

انتظارات تورمی بازار را فرماندهی می‌کند

قاعده قدیمی «هر جا دلار می‌رود، خودرو هم می‌رود» دیگر در بازار امروز کارایی ندارد. در گذشته، نرخ ارز مهم‌ترین و گاه تنها محرک قیمت خودرو بود. اما اکنون وضعیت متفاوت است. حتی در مقاطعی که نرخ ارز ثبات نسبی داشته، بازار خودرو بدون توجه به آن به مسیر صعودی خود ادامه داده است.پدیده‌ای که اکنون شاهد آن هستیم، «قیمت‌گذاری بر مبنای انتظارات تورمی» نام دارد. خریداران و فروشندگان پیش از آنکه به واقعیت‌های امروز نگاه کنند، به آینده می‌اندیشند. با توجه به شرایط جنگی، تحریم‌ها، ناترازی بودجه و افزایش نقدینگی، فعالان بازار پیش‌بینی می‌کنند که تورم ماه‌های آینده نیز بالا خواهد بود. در نتیجه، فروشنده خودرو در پلتفرم‌های آنلاین امروز بر اساس قیمت پیش‌بین‌شده برای فردا، نه هزینه تولید امروز، قیمت‌گذاری می‌کند. این فضای روانی و نااطمینانی، خود به یک موتور محرک مستقل از دلار تبدیل شده است.

آگهی‌های صوری؛  شمشیری دو لبه که بازار را برید

در میانه این التهاب،  آگهی‌های جعلی و قیمت‌سازی در سایت‌های خرید و فروش آنلاین در نوسان بازار بی‌تاثیر نیست. افرادی وجود دارند که اصلاً خودرویی فعلا نمی‌خواهند بفروشند، اما با درج آگهی‌های صوری با قیمت‌های نجومی، فضای روانی بازار را به نفع خود دستکاری می‌کنند. این قیمت‌سازی‌های غیرواقعی که در پلتفرم‌های آنلاین منتشر می‌شود، به سرعت در بازار نشر می‌یابد. فروشندگان واقعی نیز که قیمت‌های کاذب را می‌بینند، نرخ‌های خود را بر همان اساس افزایش می‌دهند و اینگونه یک «حباب خودساخته» شکل می‌گیرد. حذف مقطعی قیمت‌ها از سایت‌ها راه‌حل اساسی نیست، اما اتصال سامانه‌های ثبت آگهی به سیستم‌های نظارتی و پلیس ضروری است تا هویت آگهی‌دهندگان شفاف و قابل رهگیری شود. این مسئله مانع از انتشار آگهی‌های جعلی و هدفدار می‌شوند.

رکود تورمی بیماری مزمن بازار خودرو

رکود تورمی بازار خودرو جدی است یعنی، همزمان دو اتفاق متناقض رخ داده هم قیمت‌ها در حال افزایش هستند (تورم) و هم حجم معاملات در حال کاهش است (رکود). این پدیده معمولاً زمانی رخ می‌دهد که قدرت خرید مردم به شدت افت کرده باشد، اما انتظارات تورمی هنوز داغ باشد. مردم پول کافی برای خرید ندارند، اما فروشندگان هم می‌دانند که اگر امروز قیمت را پایین بیاورند، فردا با ضرر مواجه خواهند شد. نتیجه، همان «قفل شدن» معاملات است. در بخش خودروهای وارداتی نیز وضعیت چندان متفاوت نیست.

فعالان بازار می‌گویند تقاضای واقعی به شدت کاهش یافته و خریداران ترجیح می‌دهند دست نگه دارند تا وضعیت اقتصادی و سیاسی کشور شفاف‌تر شود. این یعنی انتظار، بر اقدام، غلبه کرده است. درواقع آینده بازار خودرو یکدست نیست. برخی پیش‌بینی می‌کنند اگر ثبات نسبی در بازار ارز و فضای سیاسی ادامه پیدا کند، احتمالاً سرعت رشد قیمت‌ها در نیمه دوم سال متوقف خواهد شد.

حتی برخی تحلیل‌ها از احتمال «کاهش تدریجی قیمت» سخن می‌گویند، اما این سناریو مشروط به دو شرط اساسی است؛ افزایش قابل توجه عرضه خودرو (از طریق تولید داخلی یا واردات) و کاهش تنش‌ها و نااطمینانی‌های اقتصادی. از این رو در کوتاه‌مدت، بازار همچنان بی‌ثبات و متأثر از شوک‌های روانی است. نبود شفافیت، فعالیت گسترده دلالان، محدودیت مزمن عرضه و رشد انتظارات تورمی، چهار ضلعی است که قیمت‌ها را از واقعیت اقتصادی دور کرده است.

بنابراین اکنون  نهادهای نظارتی به دنبال کنترل آگهی‌های جعلی و مدیریت فضای روانی بازار هستند. اما آیا این اقدامات می‌تواند از هیجان بازار خودرو بکاهد؟ پاسخ به این پرسش، بیش از هر چیز به این موضوع بستگی دارد که آیا دولت می‌تواند «انتظارات تورمی» را مهار کند. تا زمانی که مردم باور داشته باشند پول فردا ارزش کمتری از امروز دارد و خودرو گران‌تر می‌شود، محال است که قیمت خودرو متوقف شود، چه برسد کاهش یابد. هفته‌های آینده نشان خواهد داد که کدام یک از این نیروهای متضاد بر دیگری غلبه می‌کند.