محاسبه نرخ واقعی دلار در اقتصاد ایران

به گزارش سرمایه فردا، در ماه‌های اخیر، نوسانات شدید نرخ ارز و پیچیدگی‌های ساختار پولی ایران، بسیاری از تحلیلگران اقتصادی را به این نتیجه رسانده است که مدل‌های سنتی قیمت‌گذاری ارز (مانند نظریه برابری قدرت خرید یا مدلهای پولی کلاسیک) در ایران کارایی ندارند. به همین دلیل، یک مدل تحلیلی بومی و مختص اقتصاد ایران تحت عنوان مدل تعادل پولی  طراحی شده است. این مدل که حاصل ماه‌ها بررسی جریان نقدینگی، رفتار دلار و ریسک‌های سیستماتیک (تحریم، جنگ، و نااطمینانی سیاسی) است، به دنبال ارائه یک فرمول ساده و کاربردی برای تخمین «نرخ تعادلی دلار» است. اگرچه پشت این مدل، محاسبات پیچیده‌ای شامل متغیرهای نقدینگی، تولید ناخالص داخلی، نرخ تورم، و ریسک‌های ژئوپلیتیکی قرار دارد، اما هدف اصلی، ساده‌سازی و قابل فهم شدن آن برای عموم سرمایه‌گذاران و فعالان اقتصادی است. در این گزارش، به تشریح این مدل، مکانیزم آن، و کاربرد عملی آن در پیش‌بینی نرخ ارز می‌پردازیم.

اصل ماجرا؛ دلار آینه اقتصاد ایران است

در اقتصاد ایران، «دلار آینه تمام‌نمای اقتصاد است.» هر زمان که نقدینگی افزایش می‌یابد و تولید نمی‌تواند همگام با آن رشد کند، فشار مستقیم بر روی دلار می‌افتد و نرخ ارز افزایش می‌یابد. این یک قانون ساده اما انکارناپذیر است. با این حال، اقتصاد ایران کلاسیک نیست. عواملی مانند ریسک‌های سیاسی و ژئوپلیتیکی، فشار تحریم، انتظارات تورمی، و نااطمینانی نسبت به آینده نیز نقش تعیین‌کننده‌ای در تعیین نرخ ارز دارند. مدل‌های سنتی که فقط بر اساس تفاوت نرخ تورم یا نرخ بهره کار می‌کنند معمولاً جوابگو نیستند. بنابراین، نیاز به یک مدل بومی و واقعی بود که همه این متغیرها را در نظر بگیرد.

مکانیزم مدل ساده‌شده؛ نقدینگی را بر ضریب ساختاری تقسیم کن

مکانیزم اصلی این مدل بسیار ساده است: نرخ تعادلی دلار حاصل تقسیم نقدینگی کل کشور بر یک ضریب ساختاری است که سپس در ضریب ریسک ضرب می‌شود. به عبارت دیگر:

نرخ دلار (تومان) = (نقدینگی کل ÷ ضریب ساختاری) × ضریب ریسک

∆ نقدینگی کل: حجم کل پول در گردش شامل اسکناس و مسکوک، سپرده‌های دیداری و غیردیداری است. این رقم توسط بانک مرکزی اعلام می‌شود و در حال حاضر حدود ۱۴,۵۰۰ همت (هزار میلیارد تومان) تخمین زده می‌شود.

∆ ضریب ساختاری: عددی است که بر اساس عواملی مانند «اندازه اقتصاد»، «سرعت گردش پول»، «بهره‌وری تولید»، و «وابستگی به واردات» تعیین می‌شود. این ضریب معمولاً بین ۸ تا ۱۲ در نوسان است. در محاسبات پایه، از ضریب ۱۰ استفاده می‌شود.

∆ ضریب ریسک: نشان‌دهنده سطح نااطمینانی سیاسی، تشدید تحریم‌ها، و انتظارات تورمی است. در شرایط نسبتاً نرمال (نه آرمانی، نه بحرانی)، ضریب ریسک برابر ۱ در نظر گرفته می‌شود. در شرایط پُرریسک (جنگ، تشدید تحریم، بن‌بست مذاکرات)، ضریب ریسک به ۱.۱ تا ۱.۲ افزایش می‌یابد. در شرایط کم‌ریسک (توافق، کاهش تنش‌ها، گشایش اقتصادی)، ضریب ریسک به ۰.۸ تا ۰.۹ کاهش می‌یابد.

با استفاده از مدل ساده‌شده، نرخ تعادلی دلار در شرایط فعلی به صورت زیر محاسبه می‌شود:

نرخ دلار = (۱۴,۵۰۰ همت ÷ ۱۰) × ۱ = ۱,۴۵۰ هزار ریال = ۱۴۵,۰۰۰ تومان

بر اساس این محاسبات، نرخ تعادلی دلار حدود ۱۴۵ هزار تومان است. این بدان معناست که با توجه به حجم نقدینگی و ساختار اقتصادی ایران، قیمت واقعی دلار باید حدود ۱۴۵ هزار تومان باشد. در حال حاضر، نرخ دلار در بازار آزاد حدود ۱۷۵ تا ۱۸۰ هزار تومان است. بنابراین، دلار حدود ۲۰ تا ۲۵ درصد بالاتر از نرخ تعادلی خود معامله می‌شود که نشان‌دهنده وجود حباب ناشی از ریسک‌های سیاسی و انتظارات تورمی است.

با در نظر گرفتن نوسانات ضریب ریسک، محدوده نوسان نرخ دلار به صورت زیر خواهد بود:

 شرایط پُرریسک (ضریب ریسک ۱.۱): نرخ دلار ≈ ۱۶۰,۰۰۰ تومان
شرایط کم‌ریسک (ضریب ریسک ۰.۹): نرخ دلار ≈ ۱۳۰,۰۰۰ تومان

بنابراین، با نقدینگی فعلی (۱۴,۵۰۰ همت)، دلار می‌تواند بین ۱۳۰ تا ۱۶۰ هزار تومان نوسان داشته باشد. هرگاه دلار به بالای ۱۶۰ هزار تومان می‌رسد (مانند شرایط فعلی)، حباب وجود دارد و انتظار می‌رود به زودی با توافق اصلاح شود. هرگاه دلار به زیر ۱۳۰ هزار تومان می‌رسد، تخفیف وجود دارد و انتظار می‌رود رشد کند.

بررسی وضعیت نوسانات نرخ دلار

در اوایل اردیبهشت که نرخ دلار به ۱۵۰ تا ۱۵۵ هزار تومان کاهش یافته بود (به دلیل اخبار مثبت مذاکرات)، مدل پیش‌بینی کرده بود که این نرخ «پایین‌تر از نرخ تعادلی» است و به زودی رشد خواهد کرد. چند روز بعد، دلار به ۱۷۰ هزار تومان بازگشت. در اواخر اردیبهشت که دلار به ۱۸۰ هزار تومان رسید (به دلیل تشدید تنش‌ها و شایعه جنگ)، مدل پیش‌بینی کرده بود که «حباب» وجود دارد و اصلاح خواهد شد. چند روز بعد، دلار به ۱۷۰ هزار تومان کاهش یافت. این دقت پیش‌بینی، نشان می‌دهد که مدل تعادلی یک ابزار قدرتمند و قابل اعتماد برای تحلیل رفتار دلار در ایران است.

توجه: این مدل، یک «مدل تعادلی بلندمدت» است و پیش‌بینی نوسانات لحظه‌ای (چند ساعته یا چند روزه) را نمی‌کند. اما برای تصمیم‌گیری در بازه‌های زمانی یک هفته تا یک ماه، بسیار مفید است.

مدل تحلیلی تعادل پولی توپولی، یک «چارچوب مفهومی ساده اما قدرتمند» برای درک رفتار دلار در ایران ارائه می‌دهد. با استفاده از این مدل، سرمایه‌گذاران و فعالان اقتصادی می‌توانند «تصویر واقعی‌تری از نرخ تعادلی ارز» به دست آورند و از تصمیمات احساسی و هیجانی (خرید در سقف و فروش در کف) خودداری کنند. هرگاه دلار به محدوده ۱۴۵ هزار تومان (نرخ تعادلی) نزدیک می‌شود و سپس عقب‌نشینی می‌کند، می‌توان گفت که «اقتصاد ایران دارد طبق مدل توپولی نفس می‌کشد.»

این مدل، یک ابزار مکمل (و نه جایگزین) برای سایر روش‌های تحلیل ارز (مانند تحلیل تکنیکال، پیگیری اخبار سیاسی، و بررسی تراز تجاری) است. توصیه می‌شود که سرمایه‌گذاران این مدل را با داده‌های به‌روز نقدینگی (که هر سه ماه یک بار توسط بانک مرکزی اعلام می‌شود) بروزرسانی کنند و تصمیمات خود را بر اساس آن تنظیم نمایند. موفق باشید.