سهام توکنیزه‌شده در آینده اقتصاد ایران

رحیم کریمی: تحرک واشنگتن برای قانونمند کردن اوراق بهادار دیجیتال، بازارهای نوظهور را به تأمل وا می‌دارد. ایران در این معادله کجا ایستاده است؟

بلومبرگ از تحولی خبر می دهد که می‌تواند معماری بازارهای مالی جهان را دگرگون کند: دولت ترامپ در حال طراحی چارچوبی برای معامله نسخه‌های توکنیزه‌شده سهام است و کمیسیون بورس و اوراق بهادار آمریکا (SEC) آماده صدور «معافیت نوآورانه‌ای» می‌شود که معامله این ابزارها را در پلتفرم‌های غیرمتمرکز رمزارزی مجاز می‌سازد. این توکن‌ها لزوماً مشمول رضایت شرکت‌های پایه نیستند و چه‌بسا حقوق سنتی سهامداری (از حق رأی گرفته تا سود نقدی) را منتقل نکنند. با این حال، این حرکت سیاستی در واشنگتن، پرسشی اساسی را پیش روی بازارهای نوظهور می‌گذارد: آیا کشورهایی مانند ایران توانایی بومی‌سازی چنین ابزاری را دارند؟

فرصت‌های بالقوه

حرکت آمریکا به سمت قانونمند کردن سهام توکنیزه‌شده یک موهبت غیرمستقیم برای اقتصادهای نوظهور است: آن‌ها می‌توانند بدون تحمل هزینه‌های پیشگامی، از تجربیات تنظیم‌گری غرب الگوبرداری کرده و چارچوب بومی طراحی کنند. ایران با بورس اوراق بهاداری که میلیون‌ها سهامدار خُرد دارد و تجربه‌ای از حبابِ سال ۱۳۹۹ در ذهن دارند، پایگاه کاربری آماده‌ای برای ابزارهای مالی دیجیتال دارد. علاوه بر این، توکنیزه کردن می‌تواند مسیر تأمین مالی شرکت‌های کوچک و متوسط را کوتاه کند و کانال جدیدی برای جذب سرمایه ایرانیان خارج از کشور (که از طرق رسمی به بازار داخلی دسترسی ندارند) بگشاید. در افق بلندمدت‌تر، چنین زیرساختی می‌تواند چسبندگی مالی با شرکای استراتژیکی نظیر روسیه و چین را در قالب پیمان‌های اقتصادی چندجانبه تقویت کند.

سرمایه انسانی و پذیرش فناوری

ایران در شاخص‌های جهانی پذیرش رمزارز مکرراً در صدر جدول قرار گرفته است. این واقعیت نشان می‌دهد که جمعیت جوان و تحصیل‌کرده کشور (خصوصاً در کلان‌شهرها) از آشنایی عملی با مفاهیم کیف‌پول دیجیتال، بلاک‌چین و صرافی‌های غیرمتمرکز برخوردار است. این مزیت سرمایه انسانی، هزینه آموزش و انطباق را در مقایسه با بسیاری از کشورهای منطقه کاهش می‌دهد. وجود زیرساخت نسبی ماینینگ و تجربه دستگاه‌های نظارتی با پرونده‌های رمزارزی، پایه‌ای برای طراحی چارچوب تنظیم‌گری فراهم می‌آورد، اگرچه این پایه هنوز از استحکام کافی برخوردار نیست.

ریال ناپایدار روی بلاک‌چین

اما در این ، شکاف‌های عمیقی وجود دارد. مهم‌ترین آسیب‌پذیری ساختاری، تورم مزمن و بی‌ثباتی ریال است: توکنیزه کردن سهام بر بستر ارزی که سالانه ارزش خود را از دست می‌دهد، ریسک بازار را با ریسک ارزی تجمیع می‌کند و ابزاری ذاتاً ناپایدار می‌سازد. در کنار این، ضعف زیرساخت اینترنت — قطعی‌های دوره‌ای، پهنای باند محدود و اختلال در دسترسی به پروتکل‌های غیرمتمرکز — اجرای عملی پلتفرم‌های DeFi را با موانع جدی روبرو می‌کند. شاید بزرگ‌ترین نقص نهادی، ابهام در حوزه تنظیم‌گری باشد: تداخل صلاحیت میان بانک مرکزی، سازمان بورس و سایر نهادها، فضای قانونی را به‌گونه‌ای مبهم نگه داشته که سرمایه‌گذار نهادی را می‌پراکند.

موانعی که بلاک‌چین از آن نمی‌گریزد

سنگین‌ترین سایه بر این چشم‌انداز، تحریم‌های بین‌المللی است. پلتفرم‌های غیرمتمرکز اگر از هر نوع زیرساخت آمریکایی (از پروتکل‌های اتریوم گرفته تا سرویس‌های DNS) بهره برند، به‌طور بالقوه در معرض اقدامات انطباقی OFAC قرار می‌گیرند و ریسک حقوقی جدی برای کاربران و توسعه‌دهندگان ایجاد می‌کنند. علاوه بر این، نگرانی سیاست‌گذار داخلی از فرار سرمایه از طریق این ابزار واقعی است؛ اگر توکن‌های سهام به کانالی برای انتقال ارزش به خارج از سیستم کنترل ارزی تبدیل شوند، واکنش تنظیم‌گرانه شدیدی حتمی است. تاریخچه نوسان سیاستی در حوزه رمزارز( تناوب میان ممنوعیت و مجوز) شان می‌دهد که پایداری محیط مقرراتی برای جذب سرمایه‌گذاری بلندمدت به‌اندازه کافی اثبات نشده است.

توکنیزه کردن اوراق بهادار در اقتصاد جهانی یک مسیر است نه یک گزینه. ایران منابع بالقوه‌ای برای مشارکت در این موج دارد: سرمایه انسانی دیجیتال‌آشنا، بازار سرمایه با عمق نسبی، و انگیزه واقعی برای یافتن ابزارهای مالی خارج از چارچوب سوئیفت و سیستم‌های وابسته. با این حال، تا زمانی که بی‌ثباتی ارزی کنترل نشود، چارچوب تنظیم‌گری شفاف طراحی نگردد و ریسک تحریم به‌طور جدی مدیریت نشود، هر طرح راه‌اندازی جامعی در بهترین حالت ناقص و در بدترین حالت تهدیدآفرین خواهد بود.

پرسش اصلی برای سیاست‌گذار ایرانی این نیست که آیا این ابزار می‌تواند وجود داشته باشد، بلکه این است که چه پیش‌شرط‌های نهادی باید تحقق یابند تا وجودش به ثروت عمومی بیفزاید نه آن را بکاهد.