خروج ایرانیان از کشور؛ فرار احتیاطی یا سفر تفریحی؟

به گزارش سرمایه فردا، تازه‌ترین آمارهای رسمی از یک تضاد بزرگ در صنعت گردشگری ایران پرده برداشته است. در حالی که «تعداد گردشگران ورودی به کشور طی سه سال گذشته در محدوده‌ای ثابت متوقف مانده و رشد قابل توجهی نداشته است، آمار خروج ایرانیان از کشور جهشی کم‌سابقه را ثبت کرده است.» بر اساس بررسی‌ها، «ثبت رکورد ۸.۸ میلیون مسافر خروجی در تابستان ۱۴۰۴ (حدود خرداد تا شهریور ۱۴۰۴)، فراتر از الگوهای فصلی معمول است و نمی‌توان آن را صرفاً به تعطیلات تابستانی و سفرهای تفریحی نسبت داد.» نکته قابل توجه این است که «این خیزش ناگهانی همزمان با جنگ رمضان (اسفند ۱۴۰۴ و فروردین ۱۴۰۵) و تشدید ناامنی‌ها و بی‌ثباتی سیاسی در منطقه رخ داده است.» تحلیلگران اقتصادی و اجتماعی این رفتار را «نه فقط یک سفر تفریحی، بلکه یک واکنش احتیاطی برای فاصله گرفتن از فضای پرریسک داخلی و احتمالاً مهاجرت موقت یا دائم» ارزیابی می‌کنند. این گزارش به تحلیل ابعاد این پدیده و پیامدهای آن بر اقتصاد و جامعه ایران می‌پردازد.

رکوردشکنی خروجی‌ها؛ ۸.۸ میلیون نفر در تابستان ۱۴۰۴

آمارهای منتشر شده توسط وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی و همچنین سازمان ثبت احوال کشور نشان می‌دهد که «در تابستان ۱۴۰۴، حدود ۸.۸ میلیون نفر از ایرانیان (با احتساب تکرار سفر برای یک نفر) از کشور خارج شده‌اند.» این رقم در مقایسه با تابستان ۱۴۰۳ (حدود ۷.۲ میلیون نفر) رشدی حدود ۲۲ درصدی و در مقایسه با تابستان ۱۴۰۲ (حدود ۶.۵ میلیون نفر) رشدی حدود ۳۵ درصدی را نشان می‌دهد. نکته مهم این است که «این افزایش خروجی، عمدتاً به مقاصد همسایه (ترکیه، امارات، عراق، ارمنستان و آذربایجان) بوده است، نه کشورهای اروپایی.» دلیل این انتخاب، «هزینه‌های پایین‌تر سفر به کشورهای همسایه» و همچنین «سهولت دریافت ویزا (به ویژه برای ترکیه و امارات)» است.

بر اساس داده‌های شرکت فرودگاه‌ها و ناوبری هوایی ایران، در تابستان ۱۴۰۴، حدود ۶۰ درصد از خروجی‌ها از طریق فرودگاه امام خمینی (ره) و فرودگاه مهرآباد (تهران) انجام شده است و مابقی از طریق فرودگاه‌های شهرهای مرزی (تبریز، مشهد، شیراز، اصفهان، اهواز و کرمانشاه). نکته قابل توجه دیگر، «افزایش چشمگیر خروجی‌ها در بهار ۱۴۰۵ (فروردین و اردیبهشت)» است. آمارهای اولیه نشان می‌دهد که در فروردین ۱۴۰۵ (تنها یک ماه) حدود ۳.۵ میلیون نفر از کشور خارج شده‌اند که نسبت به فروردین ۱۴۰۴ (۲.۸ میلیون نفر) رشدی ۲۵ درصدی داشته است. اگر این روند ادامه یابد، پیش‌بینی می‌شود که در تابستان ۱۴۰۵، تعداد خروجی‌ها از مرز ۱۰ میلیون نفر عبور کند.

چرا خروجی‌ها افزایش یافت؟ سه عامل اصلی

سه عامل اصلی در افزایش بی‌سابقه خروج ایرانیان از کشور نقش داشته‌اند. نخست، «ناامنی‌های سیاسی و تشدید تنش‌های نظامی» (جنگ رمضان و حملات هوایی به تأسیسات نظامی و اقتصادی ایران). مردم (به ویژه ساکنان تهران و کلانشهرها) برای فرار از خطر حملات هوایی و بمباران‌های احتمالی، ترجیح می‌دهند چند ماهی را در کشورهای همسایه (به ویژه ترکیه و امارات) سپری کنند. این یک «خروج احتیاطی» (Precautionary Exit) است، نه صرفاً سفر تفریحی. دوم، «کاهش ارزش پول ملی و افزایش قدرت خرید ارزی در خارج از کشور». با جهش نرخ دلار از ۸۰ هزار تومان در خرداد ۱۴۰۴ به ۱۸۰ هزار تومان در خرداد ۱۴۰۵، یک ایرانی که ۱۰۰ میلیون تومان دارد، قبلاً می‌توانست حدود ۱,۲۵۰ دلار خریداری کند، اما اکنون می‌تواند حدود ۵۵۵ دلار خریداری کند (کاهش ۵۵ درصدی قدرت خرید). با این حال، «سفر به کشورهای همسایه (به ویژه ترکیه و ارمنستان)» به دلیل نزدیکی و هزینه‌های پایین‌تر (اقامت، خوراک و حمل و نقل) هنوز مقرون به صرفه است. علاوه بر این، برخی از ایرانیان از «تفاوت نرخ ارز در بازار آزاد و نرخ ارز مسافرتی» (که از طریق بانک‌ها و صرافی‌های مجاز با نرخ حدود ۱۴۰ هزار تومان دریافت می‌شود) برای تأمین هزینه سفر استفاده می‌کنند. سوم، «فشارهای روانی و استرس ناشی از جنگ». زندگی در شرایط جنگی (قطع و وصل شدن برق و اینترنت، اخبار ناگوار، شایعات، و کاهش امنیت روانی) باعث شده است که بسیاری از خانواده‌ها ترجیح بدهند برای چند هفته یا چند ماه، فضای آرام‌تری را در خارج از کشور تجربه کنند. این یک «واکنش طبیعی به تروما» است و در کشورهای درگیر جنگ دیده می‌شود.

تضاد خروجی و ورودی؛ ایرانیان در حال فرار، گردشگران خارجی در حال عبور

در سمت مقابل، «تعداد گردشگران ورودی به ایران» نه تنها افزایش نیافته، بلکه در سه سال گذشته (۱۴۰۲ تا ۱۴۰۴) در محدوده ۴.۵ تا ۵ میلیون نفر در سال (حدود ۳۷۵ تا ۴۲۰ هزار نفر در ماه) «ثابت مانده و حتی اندکی کاهش یافته است.» این در حالی است که کشورهای همسایه (ترکیه، امارات، عربستان و مصر) رکوردهای تاریخی جذب گردشگر را ثبت کرده‌اند. دلایل اصلی این عدم موفقیت، عبارتند از: «تشدید تحریم‌ها و مشکلات صدور روادید برای گردشگران اروپایی و آمریکایی»، «هزینه‌های بالای سفر به ایران (به دلیل نرخ ارز بالا و تورم)»، و «تصویر منفی از امنیت ایران در رسانه‌های غربی (به دلیل جنگ و تنش‌های سیاسی)». این تضاد (افزایش خروجی ایرانیان در مقابل توقف ورودی خارجیان) یک «زنگ خطر جدی» برای اقتصاد ایران است، زیرا «خروج سرمایه» (هزینه سفر ایرانیان در خارج از کشور که معمولاً به ارز پرداخت می‌شود) می‌تواند به کسری تراز ارزی دامن بزند و فشار بر نرخ ارز را افزایش دهد.

برآورد می‌شود که هر ایرانی در سفر کوتاه مدت (۳ تا ۷ روزه) به ترکیه یا امارات، به طور متوسط بین ۵۰۰ تا ۱,۵۰۰ دلار هزینه می‌کند. با فرض ۸.۸ میلیون خروجی در تابستان ۱۴۰۴ و میانگین هزینه ۷۰۰ دلار، «مجموع هزینه ارزی این سفرها حدود ۶.۲ میلیارد دلار» بوده است. این رقم بسیار بالاست و می‌تواند بخش قابل توجهی از درآمدهای ارزی حاصل از صادرات نفت و پتروشیمی (که در اثر محاصره دریایی کاهش یافته است) را خنثی کند.

پیامدها و توصیه‌ها

این پدیده، پیامدهای متعددی برای اقتصاد و جامعه ایران دارد. نخست، «افزایش فشار بر نرخ ارز». خروج ارز توسط مسافران (که عمدتاً از طریق صرافی‌های غیرمجاز و یا تبدیل ریال به ارز در کشورهای مقصد انجام می‌شود) می‌تواند تقاضا برای دلار را افزایش داده و به جهش بیشتر نرخ ارز دامن بزند. دوم، «کاهش سرمایه‌گذاری داخلی». خانواده‌هایی که پول خود را صرف سفرهای خارجی می‌کنند، پول کمتری برای سرمایه‌گذاری در داخل (خرید مسکن، خودرو، سهام، و یا افتتاح کسب‌وکار جدید) خواهند داشت. سوم، «افزایش تمایل به مهاجرت دائم». افرادی که چندین بار به کشورهای همسایه سفر می‌کنند و شرایط زندگی (امکانات رفاهی، امنیت، آزادی‌های مدنی) را در آن کشورها مقایسه می‌کنند، انگیزه بیشتری برای مهاجرت دائم پیدا می‌کنند. این موضوع به «فرار مغزها» و «خروج سرمایه‌های انسانی و مالی» دامن می‌زند. توصیه به دولت: با توجه به اینکه «بازگشت تنش‌های سیاسی و نظامی در کوتاه‌مدت غیرممکن به نظر می‌رسد»، دولت باید با سیاست‌های تشویقی (مانند کاهش نرخ ارز مسافرتی، ارائه تسهیلات ارزان قیمت برای سفرهای داخلی، و بهبود زیرساخت‌های گردشگری) تا حدودی از شدت این خروجی‌ها بکاهد.

همچنین، باید با مذاکره با کشورهای همسایه (ترکیه، امارات و عراق) توافقاتی برای «استفاده از کارت‌های بانکی ایرانی در آن کشورها» به منظور کاهش نیاز به حمل ارز نقدی و کنترل خروج ارز از کشور انجام دهد. توصیه به مردم: سفر به خارج از کشور یک «حق مسلم» است، اما در شرایط جنگی و نااطمینانی، بهتر است «سفرهای غیرضروری» را به تعویق بیندازید و به جای آن، از «ظرفیت‌های گردشگری داخلی» (که در سال‌های اخیر رشد قابل توجهی داشته است) استفاده کنید. در صورت تمایل به سفر خارجی، حتماً از «صرافی‌های مجاز و بانک‌ها» برای دریافت ارز استفاده کنید (نه از بازار آزاد) و مبالغ بالای ارز را با خود حمل نکنید. موفق باشید.