جریان زاینده‌رود مشروط شد

لیلا مرگن: بارگذاری بیش از حد در حوضه آبریز زاینده رود، مهمترین رودخانه قلب ایران را تبدیل به رودی فصلی کرده است، اما این همه مشکل نیست؛ مسئولان اصفهان، سطح این اکوسیستم ارزشمند را به کانالی برای انتقال آب کشاورزی تقلیل داده‌اند. بر اساس آخرین تصمیمات، قرار است سه ماه آب در این رودخانه جریان داشته باشد، اما این جریان هم متناوب نبوده و بعد از ۱۵ روز رهاسازی با هدف تامین نیاز کشاورزان، ۱۰ روز جریان پایه آب در این اکوسیستم وجود خواهد داشت. تصمیمی که به اعتقاد کارشناسان، نه تنها زمینه انقراض گونه‌های آبزی را فراهم کرده و تنوع زیستی رودخانه را به خطر می‌اندازد، بلکه رویکرد عجیبی است که به درد رودخانه نمی‌خورد زیرا تامین آب پایه برای سه ماه، تاثیر خاصی بر تداوم حیات در زاینده رود نخواهد داشت. کارشناسان می‌گویند؛ نبود جریان پایه در بستر رودخانه زاینده رود حتی ممکن است بر تشدید پدیده فرونشست در اصفهان هم تاثیر بگذارد.

باز هم آب به زاینده رود بازگشته و مردم اصفهان، طبق عادتی دیرینه، در زیر پل‌های این شهر جمع شده‌اند تا با جریان آب رودخانه، روحیه‌ای تازه کنند. غروب‌های زاینده رود، باز هم مملو از شهروندانی شده که به حیات رودخانه وابسته‌اند اما مهمترین رودخانه قلب ایران، آن‌طور که باید خروشان نیست. مردم به خبرنگار هفت صبح می‌گویند که طبق اعلام مسئولان، قرار است با هدف تامین نیاز کشاورزی، سه ماهی رودخانه به شهر بازگردد اما این بازگشت هم متناوب نیست؛ زیرا تصمیم گرفته شده که ۱۵ روز آب برای کشاورزی رهاسازی شود و سپس ۱۰ روز جریان آب متوقف می‌شود تا مجددا برای نوبت آب بعدی کشاورزان، دریچه سدها بالا برود. البته اظهارات مردم با مسئولان کمی متفاوت است؛ زیرا شرکت آب منطقه‌ای اصفهان اعلام کرده که طی سه ماه رهاسازی آب در رودخانه، قرار نیست جریان آب قطع شود و یک جریان پایه در زاینده رود وجود خواهد داشت. اما آیا این شیوه مدیریت آب در اصفهان، برای تداوم حیات آبزیان زاینده رود مشکل آفرین نمی‌شود؟

امکان بقای موجودات آبزی از دست می‌رود

اصغر عبدلی استاد پژوهشکده علوم محیطی دانشگاه شهید بهشتی، در گفت‌وگو با هفت صبح تاکید می‌کند که این شیوه مدیریت آب در رودخانه زاینده رود، عملا امکان بقای خیلی از آبزیان این رودخانه را از بین می‌برد زیرا رودخانه‌ای که دائمی بوده را تبدیل به یک رود کاملا فصلی کرده‌اند.به گفته عبدلی، زیستمندان در اکوسیستم رودخانه شامل پرندگان، موجودات آبزی، گیاهان و بسیاری از جانداران دیگر هستند که هیچ نوع سازگاری با فصلی بودن رودخانه ندارد. شاید در طول تاریخ زاینده رود، هرچند سال یکبار این رودخانه خشک می‌شده اما هرگز این‌گونه نبوده که دو ماه در آن آب باشد و چند ماه هیچ جریانی در رودخانه وجود نداشته باشد. به همین دلیل سازگاری که موجودات زنده این رودخانه طی هزاران سال انجام داده‌اند، با شیوه مدیریت جدید رودخانه،‌ ضد خود عمل می‌کند. در چنین شرایطی، تعداد کمی از موجودات می‌توانند دوام داشته باشند زیرا تغییرات منابع آب رودخانه خیلی سریع رخ می‌دهد و این سرعت، با قدرت سازگاری موجودات زنده همخوان نیست.

تغییر فاحش دمای آب در رودخانه

این استاد دانشگاه شهید بهشتی، رهاسازی مقطعی آب در رودخانه را عاملی می‌داند که به شدت بر دمای آن تاثیر می‌گذارد. در آغاز رهاسازی، آب خیلی سرد است و وقتی که جریان آب متوقف می‌شود،‌ بر اثر تابش نور خورشید بسیار گرم می‌شود و اختلاف دمای آب به دلیل جریان موقت آن، برای موجودات زنده قابل تحمل نخواهد بود. اگرچه بررسی خیلی جدی درباره تنوع زیستی رودخانه زاینده رود انجام نشده که داده‌ای وجود داشته باشد، اما در صورت بررسی شرایط رودخانه، خواهید دید که وضعیت تنوع زیستی این رود با گذشته‌اش اصلا قابل مقایسه نیست؛ زیرا ماهیان بزرگ و موجوداتی که نیاز به حجم بیشتری از آب داشته‌اند،‌ وقتی جریان آب رودخانه را کاهش می‌دهند، فرصتی برای بقا و ادامه حیات نخواهند یافت.

عبدلی وجود یک جریان دائمی،‌ ولو اندک آب در بستر رودخانه زاینده رود را بهترین شیوه برای ادامه حیات موجودات زنده این اکوسیستم معرفی می‌کند و تنها راه نجات این رودخانه قلب ایران را تغییر الگوهای کشت بخش کشاورزی، ایجاد تعادل در فضای سبز و سایر مصارف و منابع حوضه آبریز زاینده رود معرفی می‌کند.به اعتقاد او، نبود آب در رودخانه،‌ یقینا اثرات خیلی بدتر و منفی‌تری در پایین دست آن یعنی تالاب گاوخونی خواهد داشت. به همین خاطر ترجیح آن است که یک جریان دائمی در رودخانه برای بقای زیستمندان شامل ماهی،‌ پرنده و حشرات وجود داشته باشد؛ زیرا آنها برای ادامه زندگی نیاز به یک جریان دائمی آب دارند. فرآیند چرخه زندگی موجودات وابسته به رودخانه، نمی‌تواند بدون آب کامل شود و با آب موقت، نمی‌توان فضای مناسب برای چرخه حیات موجود زنده را تامین کرد.

رودخانه، کانال انتقال آب نیست

این استاد دانشگاه شهید بهشتی تاکید می‌کند که رهاسازی آب به صورت موقت در رودخانه زاینده رود، به این مفهوم است که برنامه‌ریزان آن را به‌عنوان کانال انتقال آب برای کشاورزی در نظر گرفته‌اند. در حالی که رودخانه یک اکوسیستم زنده است که خدماتی ارائه می‌دهد. یکی از خدماتش برداشت معقول آب برای کشاورزی است اما باید این برداشت، زمینه حفظ تنوع زیستی در رودخانه را هم فراهم کند. جریان آب رودخانه، کارکردهای دیگری مثل توریسم و طبیعت‌گردی هم می‌تواند داشته باشد.

او بر این باور است که کشاورزی باید برای تامین امنیت غذایی در کشور وجود داشته باشد اما نیاز است که این بخش خود را با تغییر اقلیم و کمبود آب سازگار کند. اگرچه تغییر اقلیم ناشی از عملکرد کشورهای بزرگ است، اما باید دولت به کشاورزان کمک کند تا سیستم‌هایی که مصرف آبشان را کاهش می‌دهد،‌ توسعه دهند. این موضوع در مجلس در قالب برنامه هفتم توسعه مورد توجه قرار گرفته است اما کسی به‌طور جدی به سراغ آن نمی‌رود.
به گفته عبدلی، ماهی‌های موجود در رودخانه زاینده رود از خانواده کپور ماهیان شامل سیاه ماهی، ماهی سفید رودخانه‌ای و ماهی آفانیوس یا پرچمی هستند. ماهی آفانیوس یک گونه خاص زاینده رود است که در قسمت‌هایی از تالاب گاوخونی هم زندگی می‌کرده و در خود رودخانه هم حضور دارد. با حذف آب زاینده رود، همه این گونه‌ها در معرض تهدید جدی هستند.

راکد شدن آب به مفهوم عدم وجود جریان پایه

مشاهدات خبرنگار هفت صبح از روی پل فلزی شهر اصفهان نشان می‌دهد که آب رودخانه در آن محدوده علاوه بر آنکه بو گرفته، جریان ندارد و به نظر راکد می‌رسد. آریا وزیرزاده استاد گروه مهندسی منابع طبیعی و محیط زیست دانشگاه شیراز در گفت‌وگو با هفت صبح توضیح می‌دهد که بوی رودخانه می‌تواند ناشی از بالا بودن میزان آلاینده‌های ورودی به آن باشد اما اگر به گفته مسئولان استانی یک جریان پایه‌ای در رودخانه وجود داشته باشد، باید بتوانید این جریان را با چشم ببینید. رودخانه همان‌طور که از نامش پیداست، جریان دارد و مانند دریاچه نیست که آبش راکد باشد.

او نیز بر این باور است که اکوسیستم رودخانه زاینده رود که یک رودخانه دائمی در قلب ایران بوده، در صورتی که به‌طور مقطعی آب دریافت کند، آسیب جدی می‌بیند زیرا ۱۰ تا ۱۲ سال است که این رودخانه دچار مشکل شده است اما بازه زمانی سازگاری موجودات زنده ساکن در آن، طی چند هزار سال شکل گرفته است. واکنش موجودات به این عامل استرس‌زای جدید، بسته به نوع گونه و جمعیت آن در رودخانه، با هم فرق دارد؛ زیرا تجربه سازگاری موجودات زنده با یکدیگر متفاوت بوده و نوع پاسخ آنها نیز با هم فرق می‌کند. برخی از آنها بلافاصله با حذف آب از بین می‌روند اما برخی دیگر ممکن است جمعیتشان بیش از اندازه رشد کرده و تبدیل به آفت شوند. زیرا در زنجیره غذایی یکی دیگری را مصرف می‌کرد و صیاد بوده است؛ یا یک گونه،‌ رقیب گونه‌ای دیگر بوده است. حذف آب، در اکوسیستم به‌طور کامل آشفتگی ایجاد می‌کند اما نمی‌توانیم دقیقا بگوییم که جمعیت کدام گونه‌ها افزایش یا کاهش می‌یابد. به‌طور کلی، نوسانات آب، میزان تنوع زیستی رودخانه را کاهش می‌دهد.

جریان پایه سه ماهه در رودخانه  معنی ندارد

این استاد دانشگاه شیراز تاکید می‌کند که جریان پایه سه ماهه در رودخانه معنی ندارد؛ مگر اینکه از قبل مطالعه کرده باشند و بفهمند که در طی سه ماه مثلا زادآوری یک پرنده خاص کامل می‌شود و طی این مدت، جوجه‌ها به سن پرواز می‌رسند. البته چنین روندی، اصولا برای اکوسیستمی مثل تالاب مفهوم دارد و در رودخانه، این موضوع مطرح نیست. جریان آب در زاینده رود باید دائمی باشد. البته مسئولان هم برای تامین این خواسته، معذوریت‌های خاص خود را دارند. آنها حتما این مسائل را می‌دانند، ولی نمی‌توانند آن را اجرا کنند.

وزیرزاده می‌گوید که ممکن است ما همه مشکلات را گردن مسئولان یا یک بخش خاص مثل سازمان آب بیاندازیم اما تصمیم‌گیران این حوزه هم کارشناسان خوبی هستند و شاید در این رابطه اطلاعات کافی داشته باشند؛ ولی از آنجا که تحت فشار نهادهای موازی یا بالادستی قرار دارند، ‌مجبورند که دست به برخی اقدامات بزنند. بنابراین، چنین تصمیماتی از سر نادانی یا بی‌اطلاعی نیست.

تاثیر خشکی زاینده رود بر فرونشست اصفهان

حذف آب زاینده رود فقط حیات آبزیان را تهدید نمی‌کند بلکه آن‌طور که محمدعلی بنی هاشمی، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران به هفت صبح می‌گوید: خشک شدن این رودخانه، پدیده فرونشست اصفهان را تشدید می‌کند و این یعنی زندگی انسان‌ها هم در این شهر با مخاطره جدی روبه‌رو است.بنی‌هاشمی توضیح می‌دهد که وقتی سطح آب‌های زیرزمینی پایین‌تر از رودخانه باشد، آب جاری در این اکوسیستم بر تغذیه سفره‌های زیرزمینی موثر است و اثر مثبت دارد. گاهی هم منابع آب زیرزمینی، رودخانه را تغذیه می‌کنند اما در زاینده رود جریان رودخانه بر تغذیه سفره‌های زیرزمینی موثر است و اگر این جریان وجود نداشته باشد، پدیده فرونشست تشدید می‌شود. از نظر او، پدیده فرونشست بازگشت‌پذیر نیست زیرا اگر آبخوان دچار فرونشست شود، هرچقدر هم آن را تغذیه کنند،‌ به وضعیت قبلی باز نخواهد گشت. به گفته این استاد دانشگاه تهران،‌ حتی اگر بپذیریم که زاینده رود بر تغذیه سفره‌ها اثر ندارد، وجود جریان آب در رودخانه باعث می‌شود که فشار بر منابع آب زیرزمینی کاهش یابد؛ زیرا آب در اختیار مردم،‌ از منابع سطحی و زیرزمینی تامین می‌شود.

بنی هاشمی بر این باور است که در زاینده رود به ورشکستی آبی رسیده‌ایم و به شکل‌های مختلف، مصرف تعریف کرده و بدهکار شده‌ایم. حقابه‌های ایجاد شده و تعریف کاربران جدید، باعث شده در تامین نیازهای آبی آنها با مشکل مواجه شویم. در حال حاضر، میزان منابع آب موجود در حوضه آبریز زاینده رود بر اساس اطلاعات جسته و گریخته‌ای که دارم، یک و نیم میلیارد متر مکعب بوده ولی مصارف تعریف شده، نزدیک به سه میلیارد متر مکعب است.
این استاد دانشگاه تهران یادآوری می‌کند که اگرچه صنایع تلاش‌هایی کرده‌اند که با انتقال آب دریا، نیازهای خود را تامین کنند اما مشکل اینجاست که آب انتقالی در مقابل مصارف حوضه قابل توجه نبوده و از سوی دیگر، بدهی‌ها در این حوضه به مراتب بیشتر از موجودی آن است.

او که زاینده رود را سرمایه‌ای ملی می‌داند، تاکید می‌کند که این رودخانه فقط متعلق به اصفهان نیست اما بر اثر ندانم‌کاری و جهل، گروهی به دنبال توسعه بودند و حواسشان به آینده نبود. آنها جنبه‌های محیط زیستی و اجتماعی موجود در حوضه را نادیده گرفتند و کشور را به این نقطه رساندند. از آنجا که همه بخش‌ها سخنگوهایی دارند ولی متاسفانه محیط زیست و اکوسیستم که باید شهروندان و سازمان محیط زیست مطالبه‌گر حقوقش باشند، این مطالبه‌گران را ندارد، آب رودخانه قطع می‌شود. متولیان باید فکری به حال تعهدات ایجاد شده بکنند اما نه به قیمت انتقال آب از جای دیگر؛ زیرا این میزان بارگذاری و تعهد جدید، منطبق بر توان زاینده رود نیست. متاسفانه حتی در سال پربارانی مثل امسال که بسیاری از تالاب‌های کشور بعد از چندین سال جانی تازه گرفته‌اند، زندگی در زاینده رود به صورت مقطعی و به بدترین شکل جریان یافته است. کاش مسئولان سازمان حفاظت محیط زیست، فکری به حال موجودات زنده بدون تریبون این رودخانه می‌کردند.