افسانه‌زدایی از تغییر اقلیم؛ فروچاله‌ای با منشأ انسانی

نقی آقالو- روزنامه نگار: تغییر اقلیم، پدیده ای واقعی و حقیقی است و افسانه پردازی نیست. اما تمام مسئله در این است که، انسانها، جوامع و کشورها در ظهور این پدیده، نقش داشته اند.

برخی بگونه ای از این پدیده سخن می گویند، گویا معجزه ای رخ داده و دستی از آسمان بیرون آمده و قوای طبیعت ؛ چون باد و باران و رعد و برق و ابرها را به استخدام و آب اقیانوس ها را به حرکت درآورده تا  آگاهانه، تعدادی از انسانها را از صفحه روزگار محو کند، خانه هایی را در هم بکوبد و جوامعی را به روز سیاه بنشاند و در عوض، میدان را برای جولان عده ای دیگر باز کرده و بخش های از طبیعت و دنیا را به تسخیر آنان در آورد !

باچه زبانی باید گفت:

تغییر اقلیم، ریشه در افزایش گازهای گلخانه ای دارد و ریشه افزایش این گازها که موجب افزایش دمای زمین شده، فعالیت های مخرب انسانها، قدرت ها و دستگاه عظیم صنایع جهان در تولید گاز کربنیک و گاز متان و تخریب گسترده محیط زیست دارد از جنگل ها و مراتع بگیر تا آبهای سطحی و زیر زمینی و آلوده کردن دریاچه ها و رودخانه هاو… دنبال چه و که می گردید ؟

 

برداشت خرافاتی از تغییر اقلیم !

 

خشکسالی و رکود و کاهش بی سابقه در میزان بارش سالانه بویژه در پائیز و آذر و دیماه امسال، خبر از آینده و بهار و تابستانی سخت داده و همین عامل، سبب شده برخی مثل جادو گران و ساحران قدیم به فرضیات و ادعاهای زشت تر و مخرب تر از دروغ متوسل شوند !

آنان مدعی اند، اینکه آسمان شهرهای ایران، بارانی و برفی نیست، توطئه دشمن است که ابرهای باران زا را می دزدند و با استفاده از تکنولوژی پنهان، یا مانع ورود ابرهای باران زا به داخل کشور می شوند و یا ، باقیمانده این ابرها را به خارج از ایران می کشند و می بلعند !

برای حادثه سازان و خبر پراکنان دروغ پیشه که از تشویش اذهان و افکار عمومی لذت می برند و منافع خود را در انحراف افکار از مسائل اصلی و حیاتی تر می دانند، این کار طبیعی است، اما صد افسوس که جامعه ما هم ، کم از این یاوه ها نمی خرد  و گوش به حرف های متخصصین نمی دهد !

من رد پای سیاست تبلیغاتی مسموم و مبتذل حکومت و بویژه دستگاه صدا و سیما و همینطور شبکه های برون مرزی را در این افول و سقوط و انحراف افکار می بینم !

از طرف دیگر، وقتی از ” تغییر اقلیم” سخن می رود، برخی فکر می کنند که با یک پدیده آسمانی ماوارائی و فوق قدرت بشری و ناشناخته طرفند و متدینان به ادیان هم، تغییر اقلیم را ” قدرت و خواست خداوندی” می دانند که بر مردم ناشکر و ناسپاس و بی دین نازل میشود و من مانده ام که با این فرض، چرا در عراق و سوریه و ایران اسلامی و شیعی، این مصیبت نازل می شود ؟ !

هیچکس فکر نمی کند، این تخریب کنندگان محیط زیست و آلوده کنان هوا و جو کره زمین بودند که، تغییر اقلیم را شدت بخشیدند و بر سر ملت هایی چون ما، آوردند آنچه را که ملاحظه می کنید

حرکت به سمت فروچاله عظیم !

” ما در حوزه تغییر اقلیم در حال حرکت به سوی یک فروچاله هستیم.” !

این جمله را از سخنان رئیس مرکز ملی هوا و تغییر اقلیم سازمان حفاظت از محیط زیست گرفته ام و این یعنی ؛ گرفتار شدن در باتلاق یا گودال عمیقی که بیرون آمدن از آن، کار حضرت فیل است !

وقتی گفته می شود در ۱۲ سال گذشته، بیش از ۳۰۰ سیلاب در کشور به علت تخریب پوشش گیاهی در بالا دست حوزه های آبخیز به وقوع پیوسته، یعنی تخریب جنگل های کشور و یعنی؛ همان باتلاق و گودال عمیق !

وقتی گفته می شود، ایران در شدت مصرف انرژی، رتبه یک را در جهان بدست آورده، یعنی؛ همین فرو رفتن در همان باتلاق و گودال عمیق !

تغییر اقلیم شاید رویشگاه‌های طبیعی کشور را جابجا کنند، خطر انقراض برای برخی گونه‌‌ها به‌وجود بیاورد یا اینکه سبب شود گونه‌های گیاهی به عرض‌های جغرافیایی بالاتر مهاجرت کنند

وقی گفته می شود، بسیاری از کشت هایی که در کشور انجام میشود، هیچ تطابقی با شرایط کشور ندارد و این به مفهوم تخریب جدی محیط زیست است و یعنی؛ همان گودال و چاله و باتلاق !

وقتی به گفته همان مقام، فقط در دوسال گذشته، ۸۰۰ هزار نفر از استان های جنوب و مرکزی به استان های شمالی کوچ کرده اند، یعنی؛ همان گودال و باتلاق عمیق تخریب محیط زیست و مسائل امنیتی و پیچیده بعد از آن !

همین موارد، کافیست برای به تصویر کشیدن اوضاع وخیم و خطرناک و پیچیده محیط و جغرافیا و وضعیت استان های ایران زمین.

 

تغییر اقلیم جدی شد

 بهترین راه برای حل مشکلات در حوزه مراتع، اجرای طرح تعادل دام و مرتع است. باید از ورود دامداران به مرتع قبل از طی شدن مراحل رشد گیاهان جلوگیری شود.

نقش مهم مراتع در حفظ آب و خاک بر کسی پوشیده نیست. در کشوری که رکوردار فرسایش خاک در دنیاست و منابع آب زیرزمینی‌اش به دلیل بهره‌برداری بیش از حد سیر قهقرایی طی می‌کند، تنها نسخه نجات بخش، تقویت مراتع است اما در همین کشور، به گفته مدیر کل دفتر امور مراتع سازمان منابع طبیعی طی ۶ برنامه توسعه‌ای، برای هر هکتار مرتع سالانه ۲۰۱ تومان سرمایه‌گذاری شده است! رقمی که حتی اگر قرار بود با گوشت تولیدی حاصل از بهره‌کشی مراتع مقایسه شود، بیشتر شبیه به شوخی بود. شاید فرصت ایجاد شده توسط سازمان ملل و نامگذاری این سال با عنوان «مرتع و دامدار» زمینه‌ای را فراهم کند که تقویت پوشش گیاهی در مراتع به محاسبات سیاستگذاران راه پیدا کند.

سازمان ملل متحد امسال را سال «مرتع و دامدار» نامگذاری کرده تا با کمک و همراهی این قشر بهره‌بردار، پایداری را به مراتع بازگرداند. شاید این اتحاد جهانی فرصتی باشد که ایران هم بتواند از آن بهره ببرد زیرا بهره‌کشی از مراتع در کشور برای تولید گوشت قرمز، کارکردهای مهم این اکوسیستم مثل حفظ آب و خاک را به حاشیه رانده و سبب بروز مشکلات متعدد در ایران شده است. در حال حاضر از ۸۴.۸ میلیون هکتار مرتع موجود در کشور،۴۶ میلیون هکتار طرح دارد و نزدیک به ۳۹ میلیون هکتار فاقد طرح است و آن‌طور که در آمارها آمده، هنوز حدود ۱.۷ میلیون هکتار مرتع ممیزی نشده داریم. یعنی نمی‌دانیم که چه تعداد دام در این مراتع حضور دارند. اطلاعات موجود نشان می‌دهد که دو تا دو و نیم برابر حد مجاز دام در مراتع ایران می‌چرند در حالی که سفره‌های آب زیرزمینی به سرعت در حال تخلیه هستند و رسوبات ناشی از فرسایش خاک، عمر سدهای کشور را به شدت کاهش داده است.

 

تهیه طرح برای دو میلیون هکتار از مراتع

آیا ایران می‌تواند از فرصت جهانی ایجاد شده به نفع مراتع در حال فرسایشش استفاده کند؟ ابوالقاسم حسین پور مدیر کل دفتر امور مراتع سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور در گفت‌وگو با هفت صبح سیاست اصلی سازمان ملل در نامگذاری یک سال به نام مرتع را تقویت رویکردهای اجتماع محور و اکوسیستم محور معرفی می‌کند.

او می‌گوید که بر همین اساس برای ماه‌های مختلف سال، برنامه‌های متعددی پیش‌بینی شده که ایران هم قصد دارد در همین راستا حرکت کند و مدیریت و پایداری مراتع را در چارچوب قوانین جاری کشور پیش ببرد.

بر اساس برنامه هفتم توسعه باید سطح مراتع دارای طرح کشور افزایش یابد. حسین‌پور هم اطلاع می‌دهد که تا پایان سال، دو میلیون هکتار از مراتع کشور دارای طرح جدید مرتعداری خواهند شد.

مدیر کل دفتر امور مراتع سازمان منابع طبیعی قصد دارد در سال جهانی مرتع به کمک نگاه‌های جدید، سطح آگاهی جامعه و مسئولان را در رابطه با اهمیت مراتع ارتقاء داده و کارکردهای مراتع در پایداری زیست بوم کشور را بیش از گذشته به اطلاع عموم برساند.

 

بودجه ناکافی بخش مرتع

در حال حاضر معیشت بیش از یک میلیون خانوار بهره‌بردار به شکل مستقیم به مراتع وابسته است. این اکوسیستم به‌طور غیر مستقیم به تولید گوشت کشور و فرآورده‌های دامی کمک می‌کند. کارکردهای متنوع اکولوژیک و اقتصادی مراتع کشور اهمیت آنها را بیش از پیش روشن می‌کند. توجه بیشتر به این اکوسیستم می‌تواند زمینه تقویت کارکردهای مراتع طبیعی را که نیمی از ایران را می‌پوشانند، فراهم کند اما حسین‌پور وقتی به وضعیت تخصیص بودجه بخش مرتع اشاره می‌کند، نگرانی‎ها درباره سرنوشت مراتع ایران، تشدید می‌شود.

به گفته حسین‌پور طی ۶ برنامه توسعه، کمترین میزان سرمایه‌گذاری در بخش مراتع کشور اتفاق افتاده است. کل منابع دولتی در این مدت ۷۴۰ میلیارد تومان بوده که به ازای هر هکتار مرتع ۲۰۱ تومان است. با توجه به کارکردها و وسعت مراتع این عدد سرمایه‌گذاری بسیار ناچیز است. از سال گذشته سازمان منابع طبیعی توجه بیشتری به این بحث کرده است و بخشی از اعتباراتی که مربوط به فصل بیولوژیک طرح‌های آبخیزداری بوده است، به سمت بخش مرتع هدایت شده و در لایحه بودجه سال آینده پیش‌بینی شده که اعتبارات این بخش ارتقاء یابد.

 

خطر مهاجرت گونه‌های مرتعی

تغییر اقلیم اثر معنی‌داری بر مراتع ایران باقی خواهد گذاشت به همین خاطر مدیر کل دفتر امور مراتع سازمان منابع طبیعی از تلاش برای مطالعات اثرات تغییر اقلیم خبر می‌دهد. این پدیده شاید رویشگاه‌های طبیعی کشور را جابجا کنند، خطر انقراض برای برخی گونه‌‌ها به‌وجود بیاورد یا اینکه سبب شود گونه‌های گیاهی به عرض‌های جغرافیایی بالاتر مهاجرت کنند. به همین خاطر مراکز علمی و تحقیقاتی باید برنامه‌هایی برای مطالعه وضعیت مراتع تحت تاثیر تغییرات اقلیمی داشته باشند.

آن‌طور که حسین‌پور می‌گوید: پنج تا ۶ میلیون نفر از خانوارهای روستایی و عشایری به صورت مستقیم از مراتع استفاده می‌کنند و این جمعیت نقش بسیار مهمی در حفظ مراتع دارند. مرتعداران نگهبانان مراتع هستند بنابراین باید به آنها توجه کرد. در همین راستا مسایل و مشکلات مرتعداران کوچ‌رو و غیر کوچ‌رو شناسایی شده و آموزش زنان و کودکان این جمعیت مورد توجه قرار گرفته است. از سال پیش جلسات مقدماتی با صنف مرتعداران آغاز شده و هفته گذشته هم جلساتی با مدیران استان‌ها برگزار شده تا در سراسر کشور با رویکرد مشخص تعیین شده از سوی سازمان منابع‌طبیعی، حرکتی در راستای استفاده بهینه از نامگذاری سال جهانی مرتع، آغاز شود.

به گفته حسین‌پور اتفاق مثبتی که قرار است در مرداد ماه سال آینده در کاپ مغولستان رقم بخورد، این است که درباره ثبت یک روز رسمی به نام مرتع در تقویم جهانی، تصمیم‌گیری خواهد شد. به احتمال زیاد این تصمیم رای هم می‎آورد. به این ترتیب خلاء موجود در کشور که نبود یک روز ملی برای مرتع در تقویم رسمی ایران بود هم جبران خواهد شد.

 

سه محور اصلی بروز مشکل در مراتع

مراتع فقط در معرض فرسایش به دلیل چرای بیش از حد دام مجاز نیستند. این اکوسیستم در خط مقدم واگذاری‌ها هم قرار دارد. مرتعی که فرسوده شده به راحتی در لیست تغییر کاربری قرار می‌گیرد و برای همیشه کارکردهای طبیعش از دست می‌رود. اما چطور می‌توان با وجود این همه دام مازاد، پایداری مراتع را به کمک دامداران حفظ کرد؟ ترحم بهزاد مدیر کل دفتر آموزش، ترویج و مشارکت‌های مردمی سازمان منابع طبیعی که متخصص مرتع نیز هست، در گفت‌وگو با هفت صبح سه محور اصلی در رابطه با دلایل بروز مشکل در مدیریت مراتع را تشریح می‌کند.

به اعتقاد او، خلاء پنج ماهه در تولید، ظرفیت‌های متفاوت چرا در ییلاق و قشلاق و عدم وجود پروانه بهره‌برداری برای یک دامدار در ییلاق و قشلاق، سه محور اصلی بروز مشکل در مدیریت مراتع هستند. گاهی هم دامدارانی هستند که در واقع دامدار واقعی به حساب می‌آیند اما چون برایشان پروانه چرا صادر نشده، در گروه دامداران غیر مجاز قرار می‌گیرند و در سازمان منابع‌طبیعی به آنها دامدار سرگردان می‌گویند که باید این گروه ساماندهی شوند.

بهزاد توضیح می‌دهد که اگر در یک سال، بارش نرمال یعنی به میزان ۲۴۰ میلی‌متر داشته باشیم، ۲۱.۴ میلیون تن زیست توده یا همان علوفه در مرتع تولید می‌شود که مجاز به برداشت نیمی از این تولید یعنی ۱۰.۷ میلیون تن هستیم. برای اینکه این سیاست به درستی اجرا شود، حتما باید طرح‌های مرتعداری تهیه شوند. باید خود بهره‌برداران با مسئولان همراه شوند با وجود آنکه کارشناسان منابع طبیعی اعمال مدیریت چرا، پایش و … را انجام می‌دهند اما تحقق اهداف بدون مشارکت بهره‌برداران، ممکن نیست.

به گفته بهزاد در طول سال چهار ماه در مراتع قشلاقی و سه ماه در مراتع ییلاقی علوفه تولید می‌شود اما پنج ماه خلاء تولید علوفه داریم که باید دستگاه‌های متولی دام مثل معاونت امور دام، سازمان امور عشایر یا پشتیبانی امور دام که از سال ۷۶ جایگزین صندوق منحل شده توسعه عمران مراتع شده، وظیفه تامین علوفه دامداران را به عهده بگیرند زیرا سازمان منابع طبیعی متولی حفظ، احیا، توسعه و بهره‌برداری اصولی از مراتع است.

مدیر کل دفتر آموزش، ترویج و مشارکت‌های مردمی سازمان منابع طبیعی می‌گوید که ظرفیت چرای دام در مراتع قشلاقی و ییلاقی یکسان نیست به همین خاطر ظرفیت مجاز برای دامداران در ییلاق و قشلاق هم یکسان نبوده و این تناقض ظرفیت‌ها برای مدیریت حضور دام، مشکل ایجاد می‌کند. ضمن آنکه گاهی دامدار در قشلاق مرتع دارد اما در ییلاق مرتعی نداشته و طبیعتا پروانه چرا هم ندارد. به این ترتیب طبق تبصره یک ماده ۲۷ بهره‌برداری کسی که در ییلاق یا قشلاق پروانه ندارد، معارض شناخته می‌شود و با او برخورد قانونی خواهد شد.

به اعتقاد بهزاد بهترین راه برای حل مشکلات در حوزه مراتع، اجرای طرح تعادل دام و مرتع است. باید از ورود دامداران به مرتع قبل از طی شدن مراحل رشد گیاهان جلوگیری شود. رعایت این مسئله برای دامداران سخت است اما نیروهای یگان حفاظت منابع‌طبیعی تا حد امکان از مسیر باطل کردن پروانه چرا، دام‌ها را از عرصه مرتعی خارج می‌کنند؛ اینکه دام‌ها پس از خروج از مرتع به کشتارگاه می‌روند یا از جای دیگری سر در می‌آورند، بحث‌های دیگری است که باید در جایی دیگر به آن پرداخته شود.

پایداری مراتع بدون اصلاح سیاست‌های چرای دام، سرمایه‌گذاری واقعی و مشارکت فعال مرتعداران ممکن نیست. اگر امروز برای حفظ آب و خاک از مرتع حفاظت نکنیم، فردا نه از گوشت خبری خواهد بود و نه از سرزمین.